Hoe te herdenken in Moskou

Toen Rusland tien jaar geleden het einde van de Tweede Wereldoorlog herdacht, zoals gebruikelijk met een militaire parade op het Rode Plein in Moskou, woonde voor het eerst een Duitse bondskanselier de plechtigheid bij. Behalve Gerhard Schröder waren er nog vijftig staatshoofden en regeringsleiders, onder wie de Amerikaanse president Bush, zijn Franse collega Chirac, de Italiaanse en de Japanse premier, en ook de Nederlandse premier Balkenende. President Poetin sprak zijn gasten toe als „beste vrienden” en verklaarde dat Rusland zijn politiek baseert op „de idealen van vrijheid en democratie en het recht van ieder land om zijn eigen weg te kiezen”.

Hoe anders is het tien jaar later. Zaterdag viert Rusland opnieuw de overwinning op nazi-Duitsland in de ‘Grote Vaderlandse Oorlog’, zoals de oorlog daar van oudsher heet. Maar deze keer zal er geen Duitse bondskanselier, Amerikaanse of Franse president zijn, en ook de de meeste andere westerse leiders, onder wie premier Rutte, laten verstek gaan. Dat is onvermijdelijk en pijnlijk tegelijk.

Onvermijdelijk, omdat de crisis in de betrekkingen tussen Rusland en het Westen te ernstig is om even tussen haakjes te zetten. Rusland heeft een stuk van buurland Oekraïne ingelijfd, de Krim, en een ander deel, de Donbas, met militaire middelen grondig gedestabiliseerd. Dat is een gevaarlijke schending van de afspraken en beginselen waarop de vrede in Europa decennia heeft berust.

Terecht hebben de landen van de Europese Unie en de Verenigde Staten daartegen fel geprotesteerd. En terecht weigeren ze in deze situatie om de nationalistische overwinningsparade op het Rode Plein met hun aanwezigheid op te luisteren. De parade zal niet alleen uit veteranen bestaan, maar ook de moderne wapensystemen tonen waarover het huidige Russische leger beschikt en waarmee het nu Europese landen intimideert. Dit is niet het moment voor westerse leiders om eer te bewijzen aan het Russische leger. Al helemaal niet omdat Poetin het conflict in Oekraïne volstrekt misleidend afschildert als een directe voortzetting van de strijd tegen fascisme van Hitler-Duitsland.

Maar pijnlijk is de afwezigheid van de westerse leiders op het Rode Plein ook. Want de Sovjet-Unie heeft een sleutelrol gespeeld bij het verslaan van nazi-Duitsland. Militairen van het Rode Leger hebben daar een hoge tol voor betaald, miljoenen zijn in de strijd gesneuveld. Dat verdient herinnerd en herdacht te worden, welke wandaden de Sovjet-Unie en haar erfopvolger Rusland later ook hebben begaan. Kanselier Merkel heeft dat goed aangevoeld – zij blijft weg bij de militaire parade, maar neemt de volgende dag wel deel aan een herdenking bij een oorlogsmonument in Moskou.