Strijdbare internationale dansster ondanks Moskou

Maya Plisetskaya (1925-2015) Danseres

Stalin doodde haar vader, interneerde haar moeder, maar dat weerhield Plisetskaya er niet van om als expressieve danseres de wereldtop te bereiken.

Plisetskaya in 2005 in het Kremlin
Plisetskaya in 2005 in het Kremlin Foto AFP

Onverwoestbaar leek zij, de zaterdag overleden Russische danseres Maya Plisetskaya (89), een van de grootste danseressen van de vorige eeuw. In haar extreem lange carrière, die ruim zestig jaar omspant, danste de voormalige prima ballerina assoluta van het Bolsjoi Ballet op alle belangrijke internationale podia en bijna alle grote rollen.

Bijna: de rol van Giselle bijvoorbeeld, het tere, bedrogen boerenmeisje, lag haar niet. Mentaal noch fysiek was Plisetskaya een breekbaar wezentje. Met haar hartstocht, haar explosieve en expressieve dansstijl was zij de belichaming van de extraverte Bolsjoischool, tegenpool van de ingetogen en zuivere Kirovstijl. Zij excelleerde in technisch veeleisende rollen: een messcherpe, ‘slechte’ Zwarte Zwaan in Het Zwanenmeer (maar óók een lyrische Witte Zwaan met prachtig vloeiende lijnen) of de aardse, ondeugende Kitri in Don Quichote.

De roodharige ballerina danste daarnaast vele hoofdrollen in de balletten die choreograaf Joeri Grigorovitsj rond haar creëerde, in uitbundige, heroïsche Sovjet-stijl. Ook De Stervende Zwaan, ooit gemaakt voor de gracieuze Anna Pavlova, was een van Plisetskaya’s glansrollen. Eerder dan een sierlijke sublimering van het onvermijdelijke levenseinde verbeeldde Plisetskaya een pijnlijke doodsstrijd.

Strijd tekende het leven van Plisetskaya. Haar vader was een Joodse mijnbouwingenieur die, na eerst door de Communistische Partij te zijn gedecoreerd, in de Stalin-jaren werd geëxecuteerd. Haar moeder, een actrice, verdween naar een werkkamp. Dankzij haar plaats op de balletschool van het Bolsjoi Theater ontkwam Plisetskaya aan de ontberingen van een Sovjet-weeshuis.

Ook later bleek de dans haar veilige haven: door haar afkomst en weigering partijbijeenkomsten bij te wonen zou zij normaliter op last van de Sovjet-autoriteiten op een zijspoor zijn gezet, maar haar overweldigende talent bracht haar pijlsnel naar de allerhoogste rangen van het Bolsjoi Ballet. Wel werd haar internationale carrière langdurig gedwarsboomd.

Jaren vocht zij, luidruchtig, tegen deze obstructie. Door toedoen van Nikita Chroesjtsjov kon zij vanaf 1959 eindelijk wereldwijd triomfen vieren. Terwijl collega’s als Rudolf Noerejev, Natalia Makarova en Mikhail Barysjnikov de Sovjet-Unie ontvluchtten, keerde Plisetskaya telkens terug naar het land waarmee ze altijd een haat-liefdeverhouding bleef houden. Pas na de ineenstorting van het communisme verhuisde Plisetskaya naar München, waar zij aan een hartaanval stierf.