Persvrijheid vieren in een vesting

De Deense cartoonist Kurt Westergaard sprak zaterdag in debatcentrum De Balie in Amsterdam. De organisatie hield zijn komst lang stil uit veiligheidsoverwegingen.

Bezoekers van het Festival het Vrije Woord werden gisteren aan strenge veiligheidscontroles onderworpen. Foto Olivier Middendorp
Bezoekers van het Festival het Vrije Woord werden gisteren aan strenge veiligheidscontroles onderworpen. Foto Olivier Middendorp

Een helikopter, drie ME-busjes, vijf politiemotoren, tientallen agenten en breedgeschouderde V’tjes. Debatcentrum De Balie in Amsterdam is zaterdagavond een van de best beveiligde stukjes Nederland. Bezoekers moeten eerst door een rij beveiligers en lopen daarna door hoge zwarte schermen naar een zij-ingang voor een tweede identiteitscontrole. Vervolgens passeren ze detectiepoortjes, tassencontrole en eventueel fouillering. Bij deur drie is dan eindelijk de kaartcontrole.

Ironisch genoeg was De Balie de locatie van Festival van het Vrije Woord, aan de vooravond van de Internationale Dag van de Persvrijheid gisteren. ’s Ochtends werd pas duidelijk waarom al die strenge veiligheidsmaatregelen nodig waren: de komst van de Deense cartoonist Kurt Westergaard. Hij staat op de dodenlijst van Al-Qaeda.

In 2005 plaatste de Deense krant Jyllands-Posten twaalf Mohammed-cartoons. Die van Westergaard was de meest spraakmakende. Hij tekende de profeet met een bom als tulband. De cartoons leidden wereldwijd tot rellen, vooral in islamitische landen. Sindsdien wordt Westergaard zwaar bedreigd en beschermd. In 2010 overleefde hij een aanslag waarbij een Somaliër met een bijl zijn huis binnendrong.

Medewerkers van De Balie mochten weigeren te werken. Festivalgangers konden geld terugkrijgen als ze niet meer wilden komen. Niemand meldde zich af. Als de komst van Westergaard vóór 2 mei zou uitlekken, zou het festival niet doorgaan.

Minder tolerant betekent: minder vrij

Beveiligd door vijf bodyguards en gekleed in rode broek en rode baret is de 79-jarige Westergaard de hoofdgast van de avond. Hij spreekt de jaarlijkse Persvrijheidlezing uit, omkleed met humor, anekdotes en een gedicht.

Westergaard zegt dat zijn cartoon bedoeld was voor de terroristen die de religie misbruiken. Hij spreekt over tolerantie, die vaak onterecht tegenover vrijheid wordt geplaatst. „Tolerantie en vrijheid zijn twee kanten van dezelfde munt. Een land dat minder tolerant wordt, wordt minder vrij. We moeten onze tegenstanders in het openbaar willen ontmoeten.” Westergaard zou zijn aanvaller willen spreken, „voor begrip en verzoening”.

Na de lezing gaan Hans Nijenhuis (voormalig chef nrc.next), Brahim Bourzik (oprichter de Moslimkrant) en Shirin Musa (Femmes for Freedom) in gesprek met Westergaard. Doordat een deel van dit gesprek in het Nederlands wordt gevoerd, komt een debat over het vrije woord moeizaam van de grond. Bourzik geeft Westergaard een ingelijste cover van de Moslimkrant met de tekst „tout est pardonné”, verwijzend naar het eerste voorblad van Charlie Hebdo na de aanslagen in januari.

Ondertussen vertelt journaliste Judith Spiegel in een andere zaal over haar ervaringen als gijzelaar in Jemen. Ze schreef een boek over haar zes maanden gevangenschap, dat over een paar weken uitkomt. Spiegel is voor enkele dagen overgevlogen uit Koeweit, waar ze zich naar eigen zeggen wel veilig voelt. Ze maakt zich meer zorgen om lokale journalisten, die geregeld verdwijnen. „Zij kiezen er niet voor om in een onvrij land te werken.”

De slechte situatie in Turkije en Egypte komt in aparte debatten aan bod, en een satirische talkshow door website TIJM Magazine zorgt voor de nodige lucht. Cabaretier Hans Teeuwen sluit de avond af. Binnen een half uurtje trekt hij een oranje overall aan, draagt hij maskers van Hitler en Zwarte Piet, spreekt hij bewondering uit over Mein Kampf en dreigt hij de Koran te verbranden. Hij eindigt met het lied Het Vrije Woord, dat in 2007 voor ophef zorgde.

PEN stapte uit de organisatie

Met de komst van Westergaard is de organisatie maanden bezig geweest, al ver voor de aanslagen in Parijs en Kopenhagen. In Kopenhagen vond op 14 februari een aanslag plaats op de Deense cartoonist Lars Vilks, bij een bijeenkomst die veel lijkt op die in De Balie. De Amsterdamse burgemeester Eberhard van der Laan belde destijds direct naar de organisatie om zijn steun toe te zeggen om het Festival van het Vrije Woord door te zetten.

Niet alle organisatoren waren het echter eens met die keuze. Schrijversvereniging PEN Nederland stapte 30 maart uit de organisatie, meldde Nieuwsuur zaterdag, omdat ze vond dat ze als kleine organisatie de veiligheid van de bezoekers van het evenement niet kon garanderen. Daarop besloot PEN-bestuurslid Maartje Duin op te stappen en zegde dichteres Elly de Waard haar PEN-lidmaatschap op. „Niet te geloven. PEN zet zich juist in voor schrijvers die in de gevangenis zitten vanwege hun werk”, schreef ze op sociale media.

Hoeveel is het waard om zo’n evenement te organiseren? Over de kosten van de beveiliging wilde burgemeester Van der Laan gisteren weinig kwijt. „Dat is niet interessant”, zei hij in Nieuwsuur. „Dit gaat om beschaving. Dan let je niet op het geld.”