Persvrijheid vieren in een vesting

Door de komst van de Deense cartoonist Kurt Westergaard was De Balie in Amsterdam zeer streng beveiligd

Cartoonist Ruben L. Oppenheimer weigerde op het Festival van het Vrije Woord te spreken omdat De Balie zwaar beveiligd werd.
Cartoonist Ruben L. Oppenheimer weigerde op het Festival van het Vrije Woord te spreken omdat De Balie zwaar beveiligd werd. illustratie ruben oppenheimer

Een helikopter, drie ME-busjes, vijf politiemotoren, tientallen agenten en breedgeschouderde V’tjes. Debatcentrum De Balie in Amsterdam is zaterdagavond een van de best beveiligde stukjes Nederland. Bezoekers moeten eerst door een rij beveiligers en lopen daarna door hoge zwarte schermen naar een zij-ingang voor een tweede identiteitscontrole. Vervolgens passeren ze detectiepoortjes, tassencontrole en eventueel fouillering. Bij deur drie is dan eindelijk de kaartcontrole.

Ironisch genoeg was De Balie de locatie van Festival van het Vrije Woord, aan de vooravond van de Internationale Dag van de Persvrijheid op zondag 3 mei. ’s Ochtends werd pas duidelijk waarom al die strenge veiligheidsmaatregelen nodig waren: de komst van de Deense cartoonist Kurt Westergaard. Hij staat op de dodenlijst van Al-Qaeda.

In 2005 plaatste de Deense krant Jyllands-Posten twaalf Mohammed-cartoons. Die van Westergaard was de meest spraakmakende. Hij tekende de profeet met een bom als tulband. De cartoons leidden wereldwijd tot rellen, vooral in islamitische landen. Sindsdien wordt Westergaard zwaar bedreigd en beschermd. In 2010 overleefde hij een aanslag waarbij een Somaliër met een bijl zijn huis binnendrong.

Medewerkers van De Balie mochten weigeren te werken. Festivalgangers konden geld terugkrijgen als ze niet meer wilden komen. Niemand meldde zich af. Als de komst van Westergaard vóór 2 mei zou uitlekken, zou het festival niet doorgaan.

Beveiligd door vijf bodyguards en gekleed in rode broek en rode baret is de 79-jarige Westergaard de hoofdgast van de avond. Hij spreekt de jaarlijkse Persvrijheidlezing uit, omkleed met humor, anekdotes en een gedicht. Beveiligers houden onverstoord het publiek in de gaten.

Westergaard zegt dat zijn cartoon bedoeld was voor de terroristen die de religie misbruiken. Hij spreekt over tolerantie, die vaak onterecht tegenover vrijheid wordt geplaatst. „Tolerantie en vrijheid zijn twee kanten van dezelfde munt. Een land dat minder tolerant wordt, wordt minder vrij. We moeten onze tegenstanders in het openbaar willen ontmoeten.” Zo zou Westergaard zijn aanvaller willen spreken, voor begrip en verzoening.

Na de lezing gaan Hans Nijenhuis (voormalig chef nrc.next), Brahim Bourzik (oprichter de Moslimkrant) en Shirin Musa (Femmes for Freedom) in gesprek met Westergaard. Doordat een deel van dit gesprek zich in het Nederlands voltrekt, komt een debat over het vrije woord moeizaam van de grond. Brouzik geeft Westergaard een ingelijste cover van de Moslimkrant met de tekst „tout est pardonné”, verwijzend naar het eerste voorblad van Charlie Hebdo na de aanslagen in januari.

Ondertussen vertelt journaliste Judith Spiegel in een andere zaal over haar ervaringen als gijzelaar in Jemen. Ze schreef een boek over haar zes maanden gevangenschap, dat over een paar weken uitkomt. Ze is voor enkele dagen overgevlogen uit Koeweit, waar ze zich naar eigen zeggen veilig voelt. Ze maakt zich meer zorgen om lokale journalisten, die geregeld verdwijnen. „Zij kiezen er niet voor om in een onvrij land te werken.” Met de huidige onrusten in Jemen vindt ze het jammer dat ze niet ter plekke is. „Maar dat kan ik mijn familie niet aandoen.”

De slechte situatie in Turkije en Egypte komt in aparte debatten aan bod, en een satirische talkshow door TIJM Magazine zorgt voor de nodige lucht. Cabaretier Hans Teeuwen sluit de avond af. Binnen een halfuurtje trekt hij een oranje overall aan, draagt hij maskers van Hitler en Zwarte Piet, spreekt hij bewondering uit over Mein Kampf en dreigt hij de Koran te verbranden. Hij eindigt met het lied Het Vrije Woord, dat in 2007 voor ophef zorgde.

Met de komst van Westergaard is de organisatie maandenlang bezig geweest, al ver voor de aanslagen in Parijs en Kopenhagen. Op 14 februari vond in Kopenhagen een aanslag plaats op de Deense cartoonist Lars Vilks in een cultureel centrum waar toen een bijeenkomst was over de vrijheid van meningsuiting, net zoals dit weekend in De Balie. Schrijversvereniging PEN Nederland stapte 30 maart uit de organisatie, meldde Nieuwsuur zaterdag, omdat ze vond dat ze de veiligheid van de bezoekers niet kon garanderen. Daarop besloot PEN-bestuurslid Maarje Duin op te stappen en zegde dichteres Elly de Waard haar PEN-lidmaatschap op. „Niet te geloven. PEN zet zich juist in voor schrijvers die in de gevangenis zitten vanwege hun werk”, schreef ze op sociale media.

„De Balie is niet het eenvoudigst te beveiligen gebouw”, erkende Amsterdamse burgemeester Eberhard van der Laan bij Nieuwsuur. Over de kosten van de beveiliging wil hij op het festival weinig kwijt. „Dat is niet interessant. Dit gaat om beschaving. Dan let je niet op het geld.”