‘De oorlog werkt nog door in het nu

Theaterauteur Rik van den Bos schreef ‘In Vrede’ in opdracht van de landelijke theatermanifestatie ‘Theater Na de Dam’. Eén personage is gebaseerd op het opmerkelijke verleden van Josua Ossendrijver.

Foto’s uit het boek ‘Verdoezeld verleden, kind van de oorlog’

Een paar jaar geleden vond theaterauteur Rik van den Bos (1982) een confronterend bericht in zijn mailbox. Een bevriend acteur liet hem middels een linkje weten dat een zekere Ruben Koster in zijn huis gewoond had en dat die tijdens de oorlog daar weggehaald was en vervolgens vermoord in het Poolse vernietigingskamp Sobibor. Het kwam hard aan bij de schrijver. „Als de geschiedenis anders had gelopen, was mijn huis – mijn meest persoonlijke ruimte – misschien nog steeds van de familie Koster. Het riep grote vragen bij me op. Wat was mijn recht om hier te zijn?”

Op zich had Van den Bos iets kunnen vermoeden. „Ik woonde toen in de Rivierenbuurt in Amsterdam. Het is bekend dat daar in de oorlog veel mensen zijn gedeporteerd. Maar ik heb nooit een bovenmatige interesse voor de oorlog getoond, ik heb er altijd een beetje omheen geleefd. Een link met mijn eigen huis had ik al helemaal nooit gelegd.”

Van den Bos gebruikte de ervaring in het toneelstuk In Vrede, dat hij schreef in opdracht van de landelijke theatermanifestatie ‘Theater Na de Dam’. De organisatie programmeert vandaag om 21.00 uur in het hele land voorstellingen die betrekking hebben op de Tweede Wereldoorlog. De tekst van Van den Bos wordt door acteurs van zeven grote stadsgezelschappen tegelijkertijd in verschillende steden voorgelezen.

Het beruchte mailtje laat Van den Bos in het toneelstuk binnenkomen op de Mac van Jonas, een computernerd die net als de schrijver begin dertig is. De naam Ruben Koster blijft de jongen daarna als een spook achtervolgen. Een personage als Jonas was volgens Van den Bos essentieel. „Ik wilde absoluut een lijn maken van iemand die niet direct met de oorlog te maken heeft gehad en daar toch mee geconfronteerd wordt. De oorlog werkt namelijk nog steeds door in het nu. Na 70 jaar betekent vrede voor veel mensen nog geen vrijheid. Sommige dragen een groot litteken dat heel direct terug te voeren is op de oorlog. Andere waren niet meteen dader of slachtoffer, maar zijn bijvoorbeeld opgevoed door gefrustreerde, zwijgzame mensen, met heel veel taboes en spanningen.”

In Vrede illustreert de impact van de oorlog op drie verschillende generaties. Van den Bos vervlocht het verhaal van Jonas in dat van de zeventigjarige Josua en de hoogbejaarde ooggetuige Sylvia. Als hoofdpersoon van het stuk ontdekt Josua beetje bij beetje dat zijn ouders niet zijn biologische ouders zijn, maar onderduikouders. Hun hele leven lang hebben zij dit voor hem verborgen weten te houden. Zijn echte vader en moeder blijken joods en omgekomen in de oorlog.

Van den Bos baseerde het personage op de echte Josua Ossendrijver, die eind november al een boek uitbracht over zijn opmerkelijke levensverhaal. Met het toneelstuk wil de theaterauteur daar „een zekere emotionaliteit” aan toevoegen. „Het boek is prachtig, maar erg documentair. Het vertelt chronologisch en feitelijk Josua’s geschiedenis en zoektocht. Ik probeer te verbeelden hoe iemand worstelt met spoken uit het verleden. De hoofdpersoon in het stuk voert daarom zijn leven lang gesprekken met een moeder die al overleden is.”

In tegenstelling tot het boek is een groot deel van het toneelstuk fictie. De verraders van Josua’s ouders zijn in het echt bijvoorbeeld nooit gevonden, maar krijgen nu wel een stem. Hun dochter Sylvia, die als meisje ook alles gezien heeft, is inmiddels een hoogbejaarde vrouw. Ze sluit zich op in haar ouderlijk huis en straft zich nog elke dag voor het verraad van haar ouders. Met haar verhaal wil Van den Bos laten zien „dat ook kinderen van verraders het verleden moeilijk los kunnen laten. Je hoort vaak dat ze de schuld helemaal overnemen.”

Josua komt in het toneelstuk niet met Sylvia in contact. Van den Bos laat hun verhaallijnen bewust niet samenkomen. „Het publiek weet meer dan Josua. Dat is in het echte leven ook de tragiek. We zullen nooit het hele verhaal kennen. Dat niet-weten en het niet meer kunnen achterhalen is een groot deel van de pijn.”

Ossendrijver las het hele schrijfproces mee. „Hij kan zich vinden in het resultaat, ondanks dat hij bepaalde dingen heel anders ervaren heeft. Vooral de emotionele lading vond hij herkenbaar”, aldus Van den Bos. Inmiddels is er tussen hen een vriendschap ontstaan. Vanavond gaan ze samen met hun vrouwen uit eten, naar de Dam voor Dodenherdenking en daarna naar de schouwburg. Ook de nog levende zoon van Ruben Koster, Jaap Koster, schuift aan. Hij zocht vorige week contact met Van den Bos na een interview bij Kunststof Radio.

De auteur vindt Theater Na de Dam een belangrijk initiatief. „Mensen die naar elkaars verhalen luisteren, kunnen beter samenleven. Ik geloof daarbij in de kracht van mijn vak. Theatervoorstellingen kunnen gedachten op gang brengen die langer duren dan twee minuten stilte. Met In Vrede hoop ik dit jaar ook mensen emotioneel te voeden die – net als ik – ooit dachten helemaal los te staan van de oorlog. Al is het maar op het niveau: wat is er in míjn huis gebeurd?”

Correcties en aanvullingen

Sobibor

In De oorlog werkt nog door in het nu (4/5, p. C2-3) is sprake van het ‘Poolse vernietigingskamp’ Sobibor waar bedoeld is het voormalig nazi-concentratiekamp Sobibor in het door de Duitsers bezette Polen.