Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Religie

‘Spaanse pas geeft Joden rechten terug’

Veel belangstelling voor Spaans aanbod aan nazaten van in 1492 verdreven Joden.

Twee Joden fotograferen elkaar voor een synagoge in Palma, op het Spaanse eiland Mallorca.
Twee Joden fotograferen elkaar voor een synagoge in Palma, op het Spaanse eiland Mallorca. Foto Marta Ramoneda/The International Herald Tribune

Zelda Ovadia Salinas (70) glimlacht als de legende van de sleutel van het huis in Toledo ter sprake komt, die Joden meegenomen zou hebben voor als ze ooit zouden terugkeren. „Ja, die sleutel was iets magisch. Alsof we ooit in Spanje zouden kunnen wonen. Iedereen wist natuurlijk dat het niet waar was”, zegt Ovadia Salinas in het centrum van Sefardische Joden aan de Calle Mayor in Madrid.

Ovadia Salinas is samen met zeventig anderen uit 23 landen te gast in Spanje, waar de tweejaarlijkse bijeenkomst van Sefardische Joden wordt gehouden. De sleutel van een woning krijgen ze niet, maar ze maken binnenkort wel aanspraak op het Spaanse staatsburgerschap. Als het wetgevingsproces volgens plan verloopt, kunnen Sefardische Joden in oktober een paspoort krijgen. „Dat zou prachtig zijn. Daarmee zou recht gedaan worden aan de geschiedenis. Wij hebben hier diepe wortels liggen. Dat voelde ik sterk toen we de synagoge van Toledo bezochten”, zegt Ovadia Salinas, die in Jeruzalem woont.

Reconquista

Op het Iberisch schiereiland woonden sinds de tweede eeuw voor Christus Joden. Dat veranderde met de reconquista, de katholieke herovering van het gebied. In 1492 bepaalden de ‘katholieke koningen’ Ferdinand van Aragon en Isabella van Castilië dat iedereen die zich niet tot het christendom wilde bekeren, binnen drie maanden het land moest verlaten. Joden en moslims kregen de keuze: de doop of de dood. „Totale waanzin”, zegt Salinas. „Maar ik kijk niet om in wrok. De huidige generatie Spanjaarden heeft daar niets mee te maken.”

Honderdduizenden Joden vluchtten naar het buitenland. Anderen bekeerden zich tot het christendom. Sommigen deden dat alleen voor de buitenwereld en bleven binnenskamers joodse rituelen praktiseren. Er waren ook ‘nieuw-christenen’ die als fanatieke katholieken hoge posten in kerk en bestuur veroverden. „Mijn familie kwam waarschijnlijk uit Aragon en is via Turkije in Israël terechtgekomen. Toch hebben we een deel van onze identiteit overeind gehouden. Zo spreken we thuis nog altijd Ladino en zingen we liedjes in onze taal. Mijn kinderen kunnen Ladino verstaan, maar spreken het niet. Op wat scheldwoorden na dan misschien.”

Verbonden

Sinds 1869 bestaat godsdienstvrijheid in Spanje en zijn kleine gemeenschappen Joden teruggekeerd. In 1992 – vijfhonderd jaar na het verdrijvingsedict – kregen de veertigduizend Joden die toen in Spanje woonden, dezelfde privileges als katholieken. De Braziliaan David Albagli Gorodicht (66) voelt zich thuis in Spanje, maar gaat er niet wonen. „Ik ben een wereldburger. Ik voel me met Sefardische Joden van overal verbonden”, zegt hij op een cocktailparty in Madrid.

Gorodicht ziet net als Ovadia Salinas wel wat in het idee van Madrid om Sefardische Joden de Spaanse nationaliteit aan te bieden. Aanvankelijk zou dat volgens een ingewikkelde procedure lopen waarbij andere nationaliteiten moesten worden opgezegd. Maar de wetgeving wordt soepeler. Iedereen met een van de 5.200 achternamen op de officiële Sefardische lijst komt in aanmerking. De federatie van joodse gemeenschappen in Spanje moet de Sefardische afkomst bevestigen en er moet een inburgeringstoets worden gedaan. „Salinas staat ook op de namenlijst”, zegt Ovadia Salinas. „Ik voldoe aan alle eisen.”

Wat was bedoeld als een symbolische inlossing van een ereschuld uit het verleden blijkt op groot onthaal te kunnen rekenen. Naar verwachting zullen zo’n negentigduizend van de circa 3,5 miljoen Sefardische Joden het Spaanse staatsburgerschap aanvragen. Ovadia Salinas: „Een Spaans paspoort? Het zou bijzonder zijn. Het betekent dat er echt een band met Spanje is. Aan de andere kant is het handig voor mijn kinderen en kleinkinderen om een paspoort uit de EU te hebben. Ik ga het zeker aanvragen.”

Albagli Gorodicht: „Met een Spaans paspoort krijgen we onze oude rechten terug. Het is goed als dat gebeurt.”