Ontdekking: kleurenfilm zomer 1945

Het Nationaal Militair Museum in Soest wijdt een expositie aan een pas herontdekte kleurenfilm die bevrijd Nederland onopgesmukt toont.

Zeldzame kleurenbeelden uit 1945 uit de film ‘Herwinnen door werken’

‘Dit alles komt „weerom en… zonder bon!” staat op een bordje in de etalage van een schoenenwinkel. Een andere winkelier laat weten dat de aanvraag voor schoenen aanstaande is. De onlangs teruggevonden film Herwinnen door werken zit vol beelden die de gevolgen van vijf jaar oorlog op bijna tastbare wijze laten zien. Of het nu een bordje is dat wijst op mijnengevaar of een totaal kapotgeschoten Arnhem, zelden komt de Tweede Wereldoorlog zo dichtbij als hier. Voor een groot deel is dat omdat de film in kleur is, vrij zeldzaam voor die tijd, maar wat deze film vooral uniek maakt, is de nadruk op de achterkant van de Bevrijding.

De meeste historische beelden van de bevrijding van Nederland laten hetzelfde zien: een opgetogen bevolking die naar de bevrijders zwaait, vrolijke bevrijdingsfeesten en een overal weer fier wapperende driekleur. Die Nederlandse vlag keert weliswaar terug in Herwinnen door werken, maar wordt slechts gebruikt voor de titelsequentie en spaarzame tussentitels. Eroverheen zijn beelden van vuur te zien, als symbool van de vernietiging die de Duitsers, maar ook de bevrijders, veroorzaakten. Het hele middendeel van de film staat in het teken van deze destructie. Van de onderwaterzetting van de Wieringermeerpolder (op 17 april 1945) tot de vrijwel complete verwoesting van Arnhem. Een van de meest ontroerende beelden uit het gedeelte over de Slag om Arnhem is die waarop een kruis met de woorden ‘English soldier’ staat.

De film zit vol met dit soort details die boekdelen spreken. Zo hangt een vrouw was vol gaten aan de lijn, zien we mensen in houten schuurtjes en zelfs kippenhokken wonen en glijdt de camera over advertenties in Het Parool van 7 juli 1945: Wie kan inlichtingen geven over persoon x en y?

Herwinnen door werken werd gemaakt door Alex Roosdorp en zijn vrouw Marie Roosdorp-van den Berg. Hoe wij Nederland zagen is de ondertitel die ze hun film gaven. Het echtpaar doorkruiste Nederland tussen april en augustus 1945 per fiets – naar schatting zo’n duizend kilometer. Ze filmden in de Wieringermeer, maar ook in Walcheren, waar Engelse piloten in oktober 1944 de dijken hadden gebombardeerd in een poging de Duitsers te verzwakken. Het meeste materiaal draaiden ze in de vierhoek Zutphen-Deventer-Arnhem-Wageningen. Dat Roosdorp uit Deventer kwam, zal daarbij een grote rol hebben gespeeld. Voor de oorlog was hij een fotohandelaar die begin jaren dertig besloot zich toe te leggen op het maken van landbouwfilms met titels als Wat Nederland biedt op rundveegebied. Door zijn eerdere beroep beschikte hij over AGFA-kleurenfilm (op 16mm), materiaal dat in de chaotische zomer van 1945 nog niet ontwikkeld kon worden in Nederland. Een Canadese officier nam het mee naar Brussel, waar iets mis is gegaan bij de ontwikkeling: er hangt een groene waas over de beelden. Na de oorlog is de film slechts drie keer vertoond, waaronder een vertoning in het Stedelijk Museum. Na Roosdorps dood in 1965 schonk zijn vrouw diens films aan Eye. Tot vorig jaar lag Herwinnen door werken onopgemerkt in de kluizen.

    • André Waardenburg