Riad bulkt van de wapens...

Westen levert Saoedi-Arabië wapens, terwijl het land steeds meer een eigen koers vaart.

Prins Mohammed bin Salman (aan het hoofd) wordt bijgepraat over de bombardementen op Jemen Foto EPA

Massale westerse wapenleveranties en toenemende assertiviteit in het Golfgebied hebben in combinatie met groeiende tegenstellingen tussen regionale mogendheden een zeer explosief mengsel geproduceerd.

Een sunnitische alliantie onder leiding van Saoedi-Arabië voert al ruim een maand lang luchtbombardementen uit op de shi’itische Houthi’s in Jemen, die worden aangezien voor een marionet van oprukkend Iran. Het Iraanse regime, dat ontkent zich met Jemen te bemoeien, heeft wel, tergend, een paar (oude) oorlogsschepen naar de Jemenitische regio gestuurd. De Saoedische autoriteiten, die het Jemenitische luchtruim beheersen, sturen Iraanse vliegtuigen terug die volgens Teheran humanitaire hulp voor de bevolking aanvoeren – wapenhulp, volgens Riad. Saoedi-Arabië plant grootscheepse militaire oefeningen samen met Egypte. Onder deze omstandigheden kan een incident gemakkelijk een veel grotere oorlog veroorzaken, ook als die niet is gepland.

Al jarenlang leveren de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk voor miljarden dollars aan wapens aan de Golfstaten, Saoedi-Arabië voorop. Maar de laatste tijd zijn de leveranties nog fors gegroeid. Ten opzichte van de periode 2005-2009 zijn de wapenaankopen van de zes landen van de Samenwerkingsraad van de Golf – Saoedi-Arabië, Koeweit, Qatar, Oman, Bahrein en de Verenigde Arabische Emiraten – tussen 2010 en 2014 met 71 procent toegenomen. Volgens cijfers van het Zweedse instituut voor vredesonderzoek SIPRI is Saoedi-Arabië nu de grootste wapenimporteur ter wereld en heeft het met 80 miljard dollar het grootste defensiebudget – op de VS, China en Rusland na (Nederland ruim 7 miljard; vijand Iran ongeveer 15 miljard).

Precieze cijfers over wapenaankopen zijn lastig te vinden. De Britse krant The Guardian meldde vorige week dat overeengekomen westerse wapenleveranties aan de vijf grootste afnemers in het Midden-Oosten – naast Saoedi-Arabië en de Emiraten ook Algerije, Egypte en Irak – dit jaar 18 miljard dollar belopen, 6 miljard meer dan vorig jaar. Het gaat om het modernste materieel: Amerikaanse F-15-gevechtsvliegtuigen en Franse Rafales, Apache-gevechtshelikopters, raketten, en voor het eerst ook drones. Tot kort geleden werden de meeste geavanceerde wapens niet aan Arabische landen geleverd, wegens hun vijandige opstelling jegens Israël. Maar nu Israël de facto naast de Golfstaten staat tegen Iran is die drempel weggenomen.

Sinds president Obama in 2009 aantrad hebben de VS voor 169 miljard dollar aan wapens aan het buitenland verkocht, 30 miljard meer dan in de acht jaar van zijn voorganger George Bush. Van Obama’s verkopen is voor 46 miljard naar Saoedi-Arabië gegaan. Volgens het SIPRI stonden Washingtons wapenverkopen vroeger veelal in dienst van zijn buitenlandse politiek. Maar sinds zijn eigen wapenbestellingen de afgelopen jaren afnamen, is de uitvoer nu ook nodig om de wapenindustrie te helpen haar productie op peil te houden.

Gewapend optreden

In 1990, toen Irak buurland Koeweit overweldigde, was er geen sprake van dat de Saoedische koning het initiatief nam om het leger van Saddam Hussein weer uit het emiraat te slaan. Toch was het koninkrijk toen ook al rijkelijk van moderne wapens voorzien. De Amerikaanse president Bush sr. en de Britse premier Thatcher zetten koning Fahd onder druk zijn grondgebied voor een grote internationale troepenmacht open te stellen die uiteindelijk in 1991 Koeweit bevrijdde.

Parallel aan de wapenaankopen is de bereidheid van de Saoediërs gegroeid om gewapend op te treden. Een voorbeeld daarvan was in februari 2011 het zenden van een troepenmacht naar Bahrein, waar de sunnitische monarchie in de problemen dreigde te komen door een protestbeweging van de gemarginaliseerde shi’itische meerderheid. De huidige deelname van de Golfstaten aan de alliantie tegen de Islamitische Staat past in de traditie van actie onder aanvoering van de VS. Maar de vorming van de sunnitische coalitie tegen de Houthi’s in Jemen, en het luchtoffensief – waarvan Washington pas enkele uren voor aanvang op de hoogte werd gesteld – zijn van een andere orde. De prominente Saoedische journalist Jamal Khashoggi, die dicht bij het establishment staat, sprak in een recent artikel van de „Salman-doctrine”, naar de nieuwe koning. Maar mogelijk is diens zoon en minister van Defensie, Mohammed bin Salman, eerder de auteur (zie profiel rechts).

De oorlog in Jemen is voorlopig een mislukking. Na een maand bombarderen zijn meer dan duizend burgers gedood en is het beoogde doel: de gevluchte president Abd-Rabbu Mansour Hadi weer in Sana’a en de Houthi’s terug in hun hartland in het noorden van Jemen – niet in zicht. De Amerikaanse regering steunt het offensief met advies en wapens, naar wordt aangenomen als blijk van doorgaande steun voor de Arabische Golf na het nucleaire principeakkoord met Iran. Maar van de oorspronkelijk bekendgemaakte coalitiepartners hebben de militaire mogendheden Turkije en Pakistan bij nader inzien verstek laten gaan, onder andere wegens handelsbelangen en lange grenzen met Iran.

Toch zijn er aanwijzingen dat Saoedi-Arabië zich niet tot Jemen wil beperken. Saoedische bronnen suggereren een alliantie met Turkije om samen Irans bondgenoot Assad aan te pakken. De Turkse president Erdogan heeft niets met Jemen, maar de eliminatie van de Syrische president staat bovenaan zijn agenda.

Iraanse haviken worden intussen niet moe Riad te provoceren: de commandant van de Revolutionaire Garde, generaal Mohammed Ali Jafari, zei maandag nog dat de Saoedische monarchie „op de rand van ineenstorting wankelt”. De Saoedische leiders worden razend van dergelijke uitspraken. De vraag is of zij in hun huidige stemming, met hun geavanceerde wapenarsenaal, in de verleiding komen om Iran zelf aan te vallen. De bevolking staat voorlopig als één man achter hen, tegen Iran.