Muziek kan helen en liefde brengen

Jordi Savall (73) is waarschijnlijk de enige echte wereldster binnen de oude muziek. Volgende week gaat hij op tournee door Nederland.

Jordi Savall, wereldster in de oude muziek, met zijn viola da gamba Foto Molina Visuals

Onvoorstelbaar idee: Jordi Savall in een nieuwbouwflat. De Spaanse viola da gambaspeler en dirigent straalt zo’n aanwezige rust uit dat het logisch lijkt dat zijn Nederlandse pied-à-terre zich bevindt in een oud-klooster met verstilde binnentuin, geurende bloesems, hoge muren en – zowaar – gedempt middeleeuws kindergezang. Dat er op tafel ook een smartphone ligt, stelt ergens wel gerust. Hij lacht erom, maar natuurlijk heeft hij een telefoon. Maar als die overgaat, klinken zwaar beierende kerkklokken.

Het appartement is van Savalls partner, filosofe Maria Bartels. Het middeleeuwse gezang is van haar dochtertje, die zingt in het Nationaal Kinderkoor. Dat koor dirigeerde Savall afgelopen zaterdag ter gelegenheid van het 25-jarig jubileum eenmalig in een programma met oude muziek. „Een leuk project, ik vind dat alle kinderen veel meer zouden moeten zingen”, zegt Savall. „Ik ben zelf als zesjarige in een kinderkoor begonnen, dat heeft veel invloed op me gehad. In mijn jeugd was er natuurlijk weinig vermaak of speelgoed, terwijl kinderen nu worden overspoeld door mogelijkheden. Maar zoals Voltaire zei: zonder zintuigen geen geheugen, zonder geheugen geen weten. Alleen wat jou persoonlijk raakt, beklijft en al het banale vergeet je. De beste opvoeding is gericht op het ontwikkelen van de eigen sensitiviteit en creativiteit.”

Savall spreekt echt zo: in merkbaar vaker geformuleerde overwegingen over creativiteit, zingeving en zintuigen, gelardeerd met anekdotes en citaten. Wie hem in november in het Concertgebouw voor een volle zaal minutenlang kalm zijn instrument hoorde stemmen totdat de gewenste harmonie was bereikt, weet ook: Savall zet zich onverstoorbaar in voor wat hij van belang acht.

Genieten van de afwas

„Nut”, vervolgt hij dus kalm, „vind ik een lastig begrip. Soms hoor je zeggen: we leven in een tijd van verregaande specialismen, dus móét het onderwijs wel op cognitieve vaardigheden zijn gericht – en als gevolg daarvan minder op de creatieve vakken. Maar ik geloof daar niet in. Zoals Mark Twain zei: er zijn twee belangrijke gebeurtenissen in een leven. De dag waarop je wordt geboren, en de dag waarop je ontdekt waarom. Er zijn veel mensen die dat ware talent nooit ontdekken of er uit praktische overwegingen aan voorbijgaan. Dokters die liever muziek maken, architecten die liever schilderen. Dat is droevig. Maar zelfs dan is tevredenheid een keuze. Je kunt mopperen over bezigheden als de afwas, of ervan genieten – en misschien zelfs erbij zingen! Maar in ernst: de keuze iets al dan niet positief tegemoet te treden, is wat ons mens maakt.”

Savall is binnen de oude muziek een internationale beroemdheid sinds hij de zeer aan te bevelen soundtrack verzorgde voor de film Tous les matins du monde (1991) en zo een herwaardering van de poëtische muziek van componist/ gambist Marin Marais (1656-1728) in gang zette. Het totale aantal verkochte cd’s van Savall en een van zijn drie eigen ensembles – Hesperion XXI, La Capella Reial de Catalunya en Concert des Nations – is de twee miljoen al enkele jaren geleden gepasseerd. „Dat is veel, maar ik ben er ook praktisch in”, zegt Savall, bladerend door de catalogus van zijn label Alia Vox. Hij richtte het label eind jaren negentig op, toen de cd-markt problematisch werd, met wijlen zijn vrouw, de legendarische sopraan Montserrat Figueras (1942-2011), om in artistieke vrijheid albums te kunnen blijven uitbrengen.

Savall: „Het geheim is dat we alle programma’s die op cd’s verschenen, nog steeds uitvoeren. Daardoor blijft er naar die cd’s vraag bestaan. Het programma dat we volgende week in Nederland een aantal keer spelen, staat bijvoorbeeld deels ook op de cd Elizabethan Consort Music.”

Het aantal actueel verkrijgbare titels op Alia Vox loopt tegen de honderd. In totaal realiseerde hij tegen de 250 opnamen van Middeleeuwen en Renaissance tot Barok – waarbij op Spaanse muziek en Middeleeuwen de nadruk lag. Savall: „Ik geef nog rond de 150 concerten per jaar. Dat is veel, zeker, maar waarom zou ik minderen? Het reizen vind ik zwaar, maar dat offer staat niet in verhouding tot de opbrengst. Op mijn concerten ben ik omringd door de allermooiste muziek. En als ik geluk heb draag ik die schoonheid ook nog over. Regelmatig komen er mensen naar me toe, die zeggen: dankzij u speelt mijn kind een instrument. Of: door uw muziek werden we verliefd op elkaar. Of: uw muziek redde me uit een depressie. Dat zijn verbijsterende ontmoetingen. Maar muziek kan al die functies echt vervullen.”

Kunstenaar voor vrede

Zaterdag sloot Savall zijn concert in Utrecht af met een toegift, opgedragen aan de slachtoffers van de Armeense genocide. De musici met wie hij samenwerkt zijn steeds van diverse nationaliteiten. Zijn orkest Le Concert des Nations – met onder de spelers twaalf nationaliteiten – is zelfs opgericht vanuit de gedachte dat muziek per se een grenzeloze ontmoetingsgrond is.

Savalls engagement, in 2008 bekroond met een EU-ambassadeurschap voor de interculturele dialoog en in 2013 met de Unesco-eretitel ‘Artist for Peace’, leidde ook tot een opmerkelijke reeks romandikke, multimediale cd-boeken. Na edities gewijd aan onder meer Erasmus, Jeanne d’Arc en de Balkan heet de nieuwste release Guerre et Paix – met oorlogs- en vredesmuziek uit de Barok. Een Armeens gezang begeleidt een Ottomaanse inval in Hongarije (1614). De romance Ya es tiempo de recoger (Het is tijd om terug te trekken) begeleidt het Beleg van Breda (1624). Etcetera.

Savall: „Ik maak die cd’s om ons te herinneren aan onze geschiedenis. De ergste dingen komen voort uit fanatisme, maar fanatisme is een uiting van onwetendheid. Zonder kennis van het verleden ben je nergens. Je herhaalt de fouten van je voorgangers, omdat je bent vergeten dat die ze óók maakten. Waarom vergeet je dat dan? Omdat de betekenis te abstract blijft. Je kunt lezen over geschiedenis, maar pas wanneer je die geschiedenis ook hóórt, raakt het je. Muziek biedt de kans via de klank de emoties van destijds te herbeleven. En dat maakt rijp om de betekenis van het verleden te begrijpen, en ervan te leren.”

Savall is overall pessimist, zegt hij. „We zijn al vijfduizend jaar bezig alles met oorlogen op te lossen, en dat helpt de mensheid niet verder. Maar het actuele defensiebudget van de Verenigde Staten bedraagt 700 miljard dollar per jaar. De wapenindustrie bloeit dus, en niemand is geïnteresseerd in vrede.”

Een oplossing? „Erkennen wat we fout hebben gedaan en op nul beginnen. Uitgaan van elkaars menselijkheid. Misschien is het naïef maar ik denk echt dat een initiatief als Daniel Barenboims West-Eastern Divan Orchestra met Joodse en Palestijnse musici een verschil maakt. Religies kunnen niet makkelijk samenleven, maar ze kunnen – afgezien van de verschillen in de eigen muzikale tradities – wel samen muziek maken. Muziek is de universele taal van de mens.”

Een ander, recent voorbeeld van zijn status als ‘musicus politicus’ vormde Savalls weigering van de Nationale Muziekprijs in Spanje, vorig jaar. In een gepeperde brief verweet hij de Spaanse regering een „dramatische desinteresse en grove onbekwaamheid in de verdediging en promotie van de kunsten en hun scheppers”.

„Die weigering kostte me veel moeite, hoor”, zegt hij. „Ik vel ook zeker geen hard oordeel over een dirigent als Valery Gergjev, die kiest voor de muziek en daar zijn relaties met Poetin mee verontschuldigt. Maar ikzelf stel, als mens, grenzen. Ik heb me eerder kritisch geuit over het Spaanse kunstbeleid. Nooit wat op gehoord. En dan kennen ze me opeens, zonder voorafgaande dialoog, die prijs toe.

„Ik denk dat mijn weigering zinvol was. Er is naar me geluisterd. En al heeft het vooralsnog niks uitgehaald, men ziet nu wel in dat ik een punt heb als ik zeg dat het onzinnig is dat het Spaanse muziekleven is ingericht zoals in Duitsland in de negentiende eeuw. Alle subsidie gaat naar opera’s en orkesten, terwijl wij nooit een Brahms of Wagner hebben gekend. Wie onze belangrijke componisten waren? Men heeft geen idee. Tomas Luis de Victoria (1548-1611)? Onbekend. Sowieso wordt er aan de operahuizen, ook in Madrid, nauwelijks barok uitgevoerd. Ik zeg niet dat de opera’s en orkesten niet mogen bestaan. Maar de huidige inrichting van en steun voor het Spaanse muziekleven is zeer onevenwichtig.”

En dan is het alweer tijd voor een masterclass, in Utrecht. En nog een repetitie met het Nationaal Kinderkoor, want het concert van die avond moet optimaal verlopen. Savall is graag in Nederland, zegt hij. „Ik ben hier nu ook vaak. Soms gewoon voor een paar dagen.” En na de tournee van volgende week? „In de zomer speel ik ook weer op het Festival Oude Muziek.”