Lachen om de Führer

De Führer leeft 70 jaar na zijn zelfmoord in Duitsland als nooit tevoren. Niet alleen in documentaires is hij te zien, ook treedt hij op in cabaretvoorstellingen, tekenfilms en zelfs als popster en talkshowfenomeen. De blijvende obsessie van de Duitsers.

De plek, midden in Berlijn, is er één om aan voorbij te lopen. Een parkeerplaats en wat gras met dunne bomen, in de buurt van het afbrokkelende Holocaustmonument. Regelmatig staan hier groepjes toeristen onder leiding van een gids naar de geparkeerde auto’s te kijken. En aan de gefronste gezichten is te zien dat ze zich moeilijk kunnen voorstellen wat zich hier zeventig jaar geleden afspeelde. Want deze plek was vroeger de binnenplaats van de Rijkskanselarij (Reichskanzlei), zeg maar, de werkplek van Adolf Hitler.

Hier onder de grond bevinden zich nog altijd de volgestorte resten van de zogeheten ‘Führerbunker’. Daarin had de leider van het Derde Rijk zich in de laatste fase van de Tweede Wereldoorlog teruggetrokken. In een benauwde schemerwereld die nauwelijks nog in contact stond met het in elkaar stortende Reich daarbuiten.

Naast de slagboom van de parkeerplaats staat een informatiebord onder de kop ‘Mythe en Bewijs van de Geschiedenis ‘Führerbunker’”. Ongeveer ter hoogte van die slagboom zijn destijds de lijken van Hitler en diens vrouw Eva Braun met benzine overgoten en verbrand. Zoals Joachim Fest in zijn boek De ondergang, Hitler en het einde van het Derde Rijk (2002) beeldend beschrijft, pleegde het paar op de dertigste april 1945 omstreeks half vier ’s middags zelfmoord door te bijten op een blauwzuurcapsule. Hitler had zich volgens sommigen ook nog in zijn slaap geschoten. Andere getuigenissen zeggen dat hij zich in zijn mond had geschoten. Weer andere dat hij een ondergeschikte zou hebben bevolen om hem te doden.

SS-generaal Wilhelm Mohnke had Hitler de dag ervoor gemeld dat hij de verdediging van de omgeving van de zwaar gehavende kanselarij tegen de Russen hooguit nog vierentwintig uur kon volhouden. Daarna bereikte de bunkerbewoners het nieuws over het einde van de Italiaanse dictator Benito Mussolini: samen met zijn vriendin was hij doodgeschoten. Hun lichamen waren vervolgens in Milaan ondersteboven opgehangen en geschonden door een tierende menigte. Vandaar dat de Führer ook het ‘strikte bevel’ gegeven had zijn lichaam en dat van Braun te verbranden na zijn dood.

Satire

Doder dan dit kan bijna niet. En toch leeft Hitler zeventig jaar na zijn zelfmoord als nooit tevoren in Duitsland. In zijn satirische boek Er ist wieder da (2012) laat Timur Vermes een sterk naar benzine ruikende Hitler op een warme dag aan het eind van de middag ontwaken op een plek die sterk doet denken aan de parkeerplaats bij het Holocaustmonument: „Ik registreerde ook: geen Reichskanzlei, geen Führerbunker. Ik zag dat ik op de grond lag van een onbebouwd stuk grond omgeven door aanpalende muren van huizen opgemetseld uit tegels.”

Het boek van Vermes, met als hoofdpersoon het door de Duitse media gecreëerde evenbeeld van de historische Hitler die uitgroeit tot een talkshowfenomeen, is in Duitsland een onverbiddelijke bestseller. Deze week wordt het gelijknamige toneelstuk opgevoerd in Hamburg en in het najaar komt de film in de bioscoop.

Duitsland blijft geobsedeerd door de man die geldt als de verpersoonlijking van het absolute kwaad. Al was het maar als bliksemafleider voor de collectieve betrokkenheid en schuld die de Duitse samenleving tussen 1933 en 1945 op zich geladen heeft. Hitler is altijd en overal op de achtergrond aanwezig. Bijvoorbeeld op alle televisiezenders die op onrendabelere tijdstippen eindeloos de gefictionaliseerde documentaires herhalen van ZDF-documentairemaker Guido Knopp. Ook als je niet oplet weet je op den duur alles over Hitlers helpers, medicijnengebruik en omgang met vrouwen.

Merk en markt

Maar in zijn verschijningsvorm is de dictator gemuteerd tot een wereldwijde popster in de amusementsindustrie die bijvoorbeeld ook optreedt in de Amerikaanse tekenfilmserie The Simpsons, noteert Helmut Ortner in het Berlijnse debatmagazine The European. Hitler is tegelijkertijd een merk en een markt geworden waarmee veel geld verdiend wordt, schrijft boekverkoopster Michelle Stark in hetzelfde blad. Ze stelt de vraag of het moreel houdbaar is Hitler te reduceren tot een bron van vermaak omdat daarachter de genocide op zes miljoen Joden dreigt te verdwijnen. Lachen om de Führer is in haar ogen een andere manier om te zeggen dat het eindelijk maar eens afgelopen moet zijn met het cultiveren van de Duitse schuld en het herdenken van de slachtoffers van de Holocaust. Maar dat die wens breed leeft, bleek begin dit jaar uit een studie van de Bertelsmann Stichting. Deze gerenommeerde denktank, onder voorzitterschap van de Nederlander Aart-Jan de Geus, liet weten dat 81 procent van de Duitsers de geschiedenis van de Jodenvervolging „achter zich wil laten”. 58 procent wil dat dit hoofdstuk eindelijk eens wordt afgesloten.

Bondspresident Gauck

Bondspresident Joachim Gauck vermaande die burgers vervolgens bij de herdenking van de bevrijding van Auschwitz, eind januari: „Er bestaat geen Duitse identiteit zonder Auschwitz.” De wens om een „definitieve streep” te zetten, een Schlußstrich, is codewoord voor ontkenning van de Holocaust.

Om Hitler te ontdoen van zijn gevaarlijke, bezwerende, invloed kan maar het beste om hem gelachen worden, vinden velen niettemin.

Maar dat die houding ambivalent is, ondervond bijvoorbeeld Lutz Bachmann, die er een paar maanden terug in slaagde tienduizenden te mobiliseren in Dresden tegen „de islamisering van het Avondland”. Dat hij een veroordeelde draaideurcrimineel is, deed niets af aan zijn aantrekkingskracht voor de gewone burgers die achter hem aanliepen. Maar toen bekend werd dat hij zichzelf op zijn Facebookpagina ooit „voor de grap” had gefotografeerd met de iconische scheiding en snor van de Führer, was het afgelopen met de brede populariteit van zijn Pegida-beweging. Grappen maken met Hitler mag alleen binnen de context van theater, film, kunst en literatuur. In de reële politiek wordt zijn nagedachtenis nog altijd levensgevaarlijk gevonden.

Nazisymbolen verboden

Terwijl in de kunst met Hitler als personage kan worden gespeeld, zijn daarom nog altijd de symbolen van het nationaal-socialisme ten strengste verboden. Het vertonen van de swastika, SS-runen, oorlogsvlag of het brengen van de Hitler-groet kan worden bestraft met drie jaren cel. Cabaretier Michael Kessler mag Adolf Hitler parodiëren voor een miljoenenpubliek in een comedyshow op tv. Maar figuranten in SA-uniformen die tijdens de opnamen van het ene naar het andere gebouw over straat liepen, kregen ogenblikkelijk de politie op hun dak.

Het verbod op nazisymbolen ging zover dat ook tegen de afbeelding van een doorgestreept hakenkruis op stickers en spandoeken van demonstranten tegen nazi’s, vervolging werd ingesteld. Uiteindelijk maakte de rechter daar in 2007 een einde aan met de uitspraak dat het niet strafbaar is nazisymbolen te gebruiken als zij „helder en duidelijk tegen het nationaal-socialisme worden gebruikt”.

Ook rond Hitlers beruchte propagandaboek Mein Kampf hangt een geur van gevaar. Het boek wordt in Duitsland niet gedrukt en is nergens te koop. Dat heeft te maken met het feit dat het copyright berust bij de deelstaat Beieren die verdere publicatie verbiedt. Maar nu wordt er gediscussieerd over een mogelijk verbod op het moment dat het copyright later dit jaar komt te vervallen. Politicoloog Barbara Zehnpfennig, die geldt als Mein-Kampfexpert, is bekend voorstander van het vrijgeven voor publicatie van het boek. Eerder zei ze bijvoorbeeld tegen Die Welt dat het tijd wordt dat overheden ophouden „uit volkspedagogische ijver de Duitsers tegen het gedachtengoed van Hitler te beschermen”. Een verbod op Mein Kampf, dat op internet gewoon te lezen is, zou alleen maar gebaseerd zijn op het geloof dat de magie van Hitler tot over de grenzen van de dood reikt.

Hitler als Godzilla?

En dat hangt samen met de door velen aangehangen mystieke gedachte dat Hitler de Duitsers gevangen hield in een soort negatieve geloofsgemeenschap. Maar, zo schrijft Timur Vermes in The European, Duitsers hebben van Hitler een supermisdadiger gemaakt, een monster, een Godzilla. Want een uitzonderlijke zware misdaad kan alleen maar door een uitzonderlijke misdadiger zijn gepleegd. Volgens Vermes verduistert het monster Hitler het zicht op degenen die hem mogelijk maakten. „We houden ons bezig met zijn vrouwen, zijn artsen en zijn honden, we praten over zijn saaie boek en verbieden het. Alles wat met hem te maken heeft vinden we belangrijker dan de mensen die Hitler wilden, kozen en herkozen.”