De jacht op het loonstrookje

De FNV heeft een eigen politie: de cao-politie. Die probeert malafide werkgevers aan te pakken én het ledenverlies in te dammen. „We polderen te veel, we moeten terug naar de keet.”

Scheepswerf Bodewes in Hoogezand. FNV’ers mogen het terrein niet om personeel te vragen naar lonen en arbeidsomstandigheden. Foto Kees van de Veen

Twee beveiligingsauto’s blokkeren de poort van Royal Bodewes in Hoogezand. Een bewaker met zonnebril weert een handvol FNV’ers van de scheepswerf. Ze zijn hier om werknemers naar hun uurloon te vragen. De beveiliger heeft de opdracht om de FNV geen millimeter het terrein op te laten. „Ik doe ook maar mijn werk”, zegt hij.

Er ontstaat een kat-en-muisspelletje langs de drukke Industrieweg. De bewakers openen verderop een tweede poort voor vertrekkende werknemers. Maar als de FNV’ers hen daar wil opvangen, gaat die poort weer dicht en de eerste weer open.

Johan Schouwenaar, mededirecteur van Bodewes, komt aangefietst. Hij is boos op de FNV sinds die de werf tijdens een landelijke stakingsestafette heeft platgelegd, kort voor een tewaterlating begin vorig jaar. „We hebben alles piekfijn geregeld”, zegt hij. „We zijn in 2012 al doorgelicht toen we koninklijk werden. De vakbonden komen hier zomaar aanzetten en veroorzaken onrust met hun roddel en achterklap. Ik word er misselijk van. Daarom doen we dit zo.”

„We bellen hem wel om later eens een afspraak te maken”, zegt FNV’er Masja Zwart. „Met onze kaderleden mogen we ook niet op de werf praten. Dat doen we in een hotelletje aan het eind van de weg.”

De buitenlandse uitzendkrachten van de avondploeg op wie de FNV’ers eigenlijk wachten, komen niet opdagen. Een Nederlandse lasser zegt 15 euro per uur te verdienen. „Dat is niet slecht”, zegt Zwart.

Vreten aan het ledenbestand

Dit is de ‘cao-politie’ van de FNV, ook bekend als het team of bureau naleving. Morgen, Dag van de Arbeid, viert de vakbond in Amsterdam „de verworven rechten van werknemers in de hele wereld”. De cao-politie, die dan één jaar bestaat, is opgericht om die rechten in Nederland te verdedigen.

De cao’s die vakbonden sluiten staan onder druk, doordat werkgevers ze willen versoberen of eronderuit willen. Vaste krachten in sectoren als de bouw, metaal en vleesindustrie worden vervangen door flexibele, goedkopere Oost-Europeanen. Het zijn fundamentele veranderingen op de arbeidsmarkt die ook vreten aan het ledenbestand en de invloed van de FNV (1,1 miljoen leden). „Het is lastig organizen als 70 procent in de bouwkeet uit uitzendkrachten bestaat”, zegt FNV’er Hermen Pol.

Het team naleving bestaat vooralsnog uit dertien mensen en wordt geleid door Anja Jongbloed (55), die als 19-jarige bij de FNV Vrouwenbond in Amsterdam kwam. Het team controleert of bedrijven zich aan de arbeidsvoorwaarden in hun branche houden. Ook moedigen ze kaderleden aan om collega’s mondiger te maken. Zo werkt het team eraan mee om het bestaansrecht van de FNV te verzekeren. Hun opdracht is om in 2018 overbodig te zijn: dan stoppen ze en moet de hele FNV aan ‘handhaving’ doen.

„Het is zoeken naar nieuwe vormen van solidariteit”, zegt Anja Jongbloed op het hoofdkwartier in Utrecht – een paar flexplekken. „Je kunt wel denken: ik heb een vast contract. Maar op een dag ben je ook aan de beurt als je niet voor elkaar opkomt.”

Salarisstroken doorrekenen

„Wie van jullie is vakbondslid?” vraagt Masja Zwart in de bouwkeet bij de Groningse Sontbrug. Vier van de acht mannen steken een hand op. Met plastic vorken in de andere hand proberen de mannen dampende gehaktballen te temmen.

„Mooi, dan is de helft georganiseerd”, zegt ze. „De wereld bestaat uit leden en potentiële leden.”

Ze praat de mannen bij over de stroeve onderhandelingen over de cao die 1 januari al is verlopen. Afgelopen maand is er actie in de bouw gevoerd voor meer loon en tegen de inzet van ‘schijnzelfstandigen’.

„Als er geen cao meer is, heeft het ook geen zin meer om lid te zijn van de vakbond”, zegt een van de mannen. „We hebben al vier jaar geen loonsverhoging gehad.”

„We hebben jullie wel nodig om je stem te laten horen en de boel plat te leggen als het moet.”

„Ja, maar het kan niet zo zijn zoals in de jaren negentig. Dat het noorden van Nederland wel staakte en het westen deurwerkte.”

Buiten zegt FNV’er Hermen Pol: „Je moet een beetje kunnen incasseren. Je hoort terug dat de vakbond niets klaarspeelt.”

„We zijn te ver van de werkvloer georganiseerd”, zegt Masja Zwart. „Omdat de FNV te veel in Den Haag is gaan polderen, denk ik. We moeten terug naar de keet.”

Informatie ontfuselen

Anja Jongbloed heeft haar teamleden overal binnen de FNV vandaan geplukt. Ook vanachter het bureau, want ze moeten loonstroken kunnen door rekenen.

Rob Huts was directiesecretaris en chef financiële administratie van FNV Bouw. Amrit Sewgobind werkte als jurist strafrecht en arbeidsrecht keurig van negen tot vijf. Vandaag staan ze in knalgele FNV-hesjes te folderen bij de bouwplaats bij de Nijmeegse Waalbrug. Ze zijn op jacht naar loonstrookjes.

„Het is niet gemakkelijk”, vertelt Rob Huts. „De ene week leg je vrolijk contact met die Portugese of Poolse jongens. De week daarna lopen ze je ineens strak voorbij. Dan zijn ze geïntimideerd door de baas.”

„Eerst het vertrouwen winnen, dan informatie ontfutselen en analyseren”, zegt Anja Jongbloed. „Dat is de kern van wat we doen.”

Het team confronteert werkgevers die volgens de bond de cao ontduiken of dubieuze onkosten in rekening brengen met geanonimiseerde loonstrookjes. Ze krijgen twee weken om de zaak recht te zetten. Anja Jongbloed: „We kunnen niet zeggen: ik geef je één dag, want dan gaan ze als zeehondjes huilen tegen de pers. Maar we merken steeds weer dat twee weken te lang is. Werkgevers komen niet in actie, maar sporen op basis van het loon en de uren op wie met ons heeft gepraat en hup, ze vliegen de deur uit.”

Met de nieuwe Wet aanpak schijnconstructies kunnen ook grote bedrijven voor het eerst aansprakelijk worden gesteld voor misstanden door onderaannemers. „Maar ook dan hebben we werknemers nodig die het aandurven om een rechtszaak te beginnen”, zegt Rob Huts.

Het afgelopen jaar heeft het team zo’n 25 keer melding gemaakt van malafide praktijken bij de inspectie van het ministerie van Sociale Zaken. De Arbeidsinspectie kan vervolgens onderzoek doen en het bedrijf verplichten om de boeken te openen. Met de bevindingen van de inspectie kan de FNV vervolgens een civiele procedure beginnen. „Het duurt allemaal erg lang”, zegt jurist Amrit Sewgobind. Van een procedure is het dit jaar nog niet gekomen.

Ook heeft het team rapporten gepubliceerd over de pluimveesector, de steigerbouw en contracting, het uitbesteden van werk aan ‘contractors’ buiten de uitzend-cao om. „We gaan meer aan naming and shaming doen”, zegt Anja Jongbloed. „Mijn heilige opdracht is: als we bedrijven aanpakken, dan gaan we ook door.”

Oude Lullen Tagen

Het is aardedonker in vakantiepark Aqualanda op de grens van Groningen en Drenthe. Gasten komen hier voor de rust, ruimte en natuur, staat op internet. Maar het park wordt ook online aangeprezen om goedkoop „personeel te clusteren”.

Masja Zwart en Amrit Sewgobind bellen aan bij een van de bungalows. „Ach so, het is die Gewerkschaft”, zegt een van de bouwvakkers die verbaasd de deur open doet. Ze eten net spaghetti voor de tv. In de hoek staat een leeg kratje bier.

Een van de mannen haalt zijn loonstrookje erbij. De FNV’ers klappen hun laptop open en voeren alle posten in in tabellen. „Weet je wat dit is?”, vraagt Masja. „Ja, dat zijn toch die Ouwe Lullen Tagen?”

„Kijk, hier zie je dat je 130 euro per maand afdraagt voor de huisvesting”, zegt Masja. De bouwvakker knikt. „Lieve jongen, volgens de cao hoef je dit helemaal niet te betalen. Het is een belastingtruc.”

Inclusief vergoedingen verdient de man 885 euro bruto per week, zo’n 125 euro te weinig volgens de cao. „Het is beter dan de meeste Polen krijgen, maar het is nog altijd te weinig”, zegt Masja Zwart. De man knikt, maar haalt zijn schouders op. „Het is waar ik mee akkoord ben gegaan”, zegt hij. „Er is altijd een race to the bottom. Wij krijgen meer dan Polen, Polen weer meer dan Roemenen.”

„Heb je ook nog die brief waarin staat dat je zelf je werkkleding moet afbetalen voor 200 euro?”, vraagt Masja Zwart. „Die zijn zeldzaam. Die wil ik wel hebben.”

Vandaag is Anja Jongbloed in het FNV-kantoor in Deventer waar dertig buschauffeurs bijeengekomen zijn. Het zijn kaderleden die verlof heben gekregen van hun baas – zolang dat kan tenminste, zegt er een.

„Luister”, zegt bestuurder Brigitta Paas van FNV Toer, die haar troepen toespreekt als een generaal. „Jij kost je baas 160 euro per dag. Hij krijgt van ons 240 euro, zodat jij hier kan zijn.”

Het doel van de bijeenkomst is ‘activeren’, in vakbondsjargon. De kaderleden moeten hun collega’s inprenten dat ze moeten opkomen voor elkaar. „Onze grootste bedreiging is dat de branche geen cao meer wil afsluiten en opstapt”, zegt Anja Jongbloed. „Ik wil overal posters. ‘Dit kan jouw laatste cao-boekje zijn. Wat denk je daar aan te gaan doen?’”

De touringcarwereld is snel aan het veranderen, zeggen de kaderleden. Bedrijven zetten gepensioneerden en jongeren in om te „hobbyen” achter het stuur. Chauffeurs uit Turkije worden met een prijsvechter ingevlogen om hier toeristen naar de Keukenhof te rijden, zegt iemand.

Er wordt ook gemord over het vakbondswerk. Een kaderlid betwijfelt de resultaten van een enquête die de FNV onder buschauffeurs bij de Huishoudbeurs heeft afgenomen. Een ander wil eerst een cursus loonstrookjes van de vakbond voordat hij op zijn collega’s durft af te stappen. En waarom is er niets gedaan met het zwartboek van de FNV over sector?

Anja Jongbloed luistert geduldig, zoekt verbinding. Jullie belangen zijn ook de onze, zegt ze steeds. Als jullie nu niet vechten voor je vrijheid, geeft je baas jouw baan straks aan een onderbetaalde chauffeur. „En weet je wie straks de schuld krijgt van al die schijnconstructies? Wij, de vakbond, niet de werkgevers.”