Ook jij bent iemands irritante collega

Hoogleraar sociale psychologie Roos Vonk schreef een boek over irritante situaties op de werkvloer: Collega’s en andere ongemakken. „Mensen zien zichzelf door een roze bril.”

Illustratie Daphne Prochowski

Je ziet ze elke dag en dat is niet altijd prettig. Collega’s. Vorige week bracht psycholoog Roos Vonk haar populair-wetenschappelijke boek Collega’s en andere ongemakken uit. Het is een verzameling columns en artikelen over werkgerelateerde onderwerpen, gebaseerd op resultaten van wetenschappelijk onderzoek. Niet alleen onderzoek van haarzelf – Roos Vonk is een Nederlandse hoogleraar sociale psychologie aan de Radboud Universiteit Nijmegen – maar ook van onderzoek uit het binnen- en buitenland. Vonk legt uit wat je moet weten om carrière te maken en óók een fijne collega te zijn.

Heel belangrijk: besef dat jij jezelf niet objectief ziet

Roos Vonk: „Het is een terugkerend thema in al mijn boeken: mensen zien zichzelf door een roze bril. Ze vinden zichzelf uitzonderlijk, met bijzonder diepe gedachten en unieke lagen. Dat heeft voordelen, want als je zo denkt, durf je dingen te ondernemen, ga je uitdagingen aan. Maar het nadeel is dat je niet ziet hoe je echt bent. En daar hebben je collega’s last van. Dan vind jij jezelf lekker avontuurlijk, maar vinden je collega’s je roekeloos. Of je vindt jezelf bedachtzaam, en je collega vindt je passief. En kritiek heeft weinig zin: je verwerpt dat snel omdat je denkt: wat weet jij er nou van? Het zou goed zijn als iedereen doorheeft dat-ie zo’n roze bril draagt. Maar dat is heel moeilijk: zelfs bij dit verhaal denken mensen stiekem: geldt niet voor mij.”

Slijmen bij de baas is een slim idee

„Ik vraag weleens aan een zaal met managers of ze het doorhebben wanneer iemand tegen ze slijmt. Het merendeel denkt dat ze dat in de gaten hebben. Maar dat werkt niet zo. Ze herinneren waarschijnlijk de paar keer dat ze het zagen, maar veel vaker denken ze gewoon: hé, wat een leuke medewerker, wat een mensenkennis. Grappig genoeg worden mensen die door hun collega’s als slijmerds worden gezien vaker beloond met bijvoorbeeld een bonus. Slijmen werkt dus.”

Weet wanneer je boven je niveau werkt...

„Op een gegeven moment groeien mensen door naar een functieniveau dat net boven hun eigen kunnen is. Ze hebben eigenlijk niet de kwaliteiten en vaardigheden die belangrijk zijn voor die functie. En daar hebben anderen last van: ze maken fouten en doen hun baan niet goed. Eigenlijk is onze Kamervoorzitter, Anouchka van Miltenburg, er een goed voorbeeld van. Ze is net niet goed opgewassen tegen deze functie, en toch blijft ze maar zitten. Ik probeer met mijn boeken te bereiken dat mensen realistischer worden over hun gebreken. Het beste zou zijn dat ze erkennen dat ze iets niet kunnen en voor een baan of functie kiezen waar ze wel gekwalificeerd voor zijn.”

...Of juist daaronder

„Dat is het omgekeerde effect, en dat zie je veel vaker bij vrouwen. Je noemt het ook wel het impostor-syndroom: vrouwen werken vaak onder hun niveau, omdat ze bang zijn dat ze tegenvallen. Ze hebben meer twijfels over zichzelf, en doen dan liever iets wat ze sowieso goed kunnen. Mijn secretaresse heeft bijvoorbeeld een academische opleiding gevolgd, maar wil geen hogere functie. ‘Laat mij dit maar doen, dan kan het niet fout gaan en heb ik daar geen stress van’.”

Hoe slechter je ergens in bent, hoe lastiger je dat zult inzien

„Als mensen ergens niet goed in zijn, weten ze dat niet van zichzelf. Als je amuzikaal bent, hoor je bijvoorbeeld niet dat je vals zingt. Het vermogen om goed te presteren hangt samen met vermogen om te beoordelen of je er ook daadwerkelijk goed in bent. Veel managers vinden bijvoorbeeld dat ze beschikken over coachende kwaliteiten, zoals leiderschap tonen. Maar hun werknemers vinden dat niet.”

Wees vlot en grappig, dan maakt het niet uit als je onzin verkoopt

„Zolang mensen iets met stelligheid en charisma beweren, wordt het geslikt. Maar het is ook zo dat de mensen met de stelligste meningen er het vaakst naast zitten. Je kunt dus veel impact hebben en toch de grootste onzin verkopen. Dat type mensen is vaak narcistisch. Die hebben van nature meer charisma, zijn vlot en grappig. Ze komen leuker over en maken een positieve eerste indruk. Uit onderzoek blijkt dat leerlingen en studenten ook veel meer opsteken van een charismatische leraar.”

Houd kritiek privé

„Geef altijd kritiek onder vier ogen. Als je kritiek geeft waar anderen bijzijn, is de ander vooral bezig met: wat horen anderen over mij en wat moet ik doen om de schade te beperken. Dan horen ze je wel, maar zal er geen verbetering optreden.”

Liever niet te veel whatsappen

„Collega’s mailen veel naar elkaar, of gebruiken WhatsApp. Ik ben geen haar beter, ik werk graag thuis, maar onderzoek wijst uit dat face-to-face-contact onmisbaar is. Een organisatie werkt veel beter als we vaker een praatje met elkaar maken bij de koffiemachine. Je kunt lichaamstaal zien en interpreteren; dat is goed voor de onderlinge verstandhouding.”

Wees kritisch op collega’s – ze kunnen liegen. Dat maakte Roos Vonk zelf mee toen voormalig collega- hoogleraar Diederik Stapel onderzoeksresultaten vervalste

„Dat illustreert mooi het belang van collega’s. Wij hebben elke week een onderzoeksoverleg en ik wilde die sterke resultaten – die later fake bleken te zijn – graag in de groep bespreken. We zijn altijd kritisch op elkaar en dan zouden we vast in de discussie gemerkt hebben dat er iets niet klopte. Maar het was augustus, het was vakantie, en ik dacht: dat komt later wel, ik maak alvast een persbericht. Ik ben zelf niet kritisch genoeg geweest en overleg met mijn collega’s had me daarvoor kunnen behoeden. Ik vond destijds het ergste dat een bevriende collega, iemand die je kent en vertrouwt, keihard tegen je liegt.”

Hoe ‘dól’ je ook bent op vrouwen: zeg het niet hardop

„Je hebt altijd wel de collega die zegt: ‘Oh, maar ik ben dol op vrouwen!’ En dan weet je dat hij bedoelt dat vrouwen charmant, lief of aantrekkelijk zijn. Dat lijkt onschuldig en valt veel minder op dan het vijandige seksisme, zoals ‘vrouwen zijn hysterisch’, of ‘vrouwen voelen zich altijd achtergesteld’.Toch is dat ook een vorm van seksisme: welwillend seksisme. Als vrouw is het goed om daarop te letten, want welwillend seksisme heeft meer negatieve effecten op de prestaties van vrouwen. Je moet opletten dat je niet als dom en lief wordt weggezet, maar dat je gewaardeerd wordt om de kwaliteiten die je hebt.”