Een generatie die het wist en niet wist

Johann Radmann (Alexander Fehling) op onderzoek naar Auschwitz in Im Labyrinth des Sweigens.

Het is vandaag de dag bijna niet meer voor te stellen: dat een hele generatie nog nooit van Auschwitz heeft gehoord, omdat de generaties voor hen het er simpelweg niet meer over (willen) hebben.

Dat was de situatie in Duitsland eind jaren vijftig. Volgens bondskanselier Adenauer was het wel mooi geweest. Het Neurenbergproces tegen de nazikopstukken en het Wirtschaftswunder van de economische wederopbouw waren het beste bewijs dat Duitsland zich van de last van het verleden had bevrijd. Tot de Frankfurter procureur-generaal Fritz Bauer documenten in handen kreeg die het mogelijk maakten om ook ‘gewone burgers’ voor hun oorlogsmisdaden te vervolgen. Juridisch gezien een ingewikkelde zaak, die ook in Im Labyrinth des Schweigens niet helemaal historisch correct uit de doeken wordt gedaan. De focus in het regiedebuut van acteur Giulio Ricciarelli ligt op de fictieve Johann Radmann, een optelsom van de vier jonge juristen die aan de zaak werkten. Hij duikt in het Duitse, en daarmee zijn eigen verleden: een coming-of-ageverhaal waarbij een jongeman symbool staat voor een heel land. Dit alles resulteerde in het eerste grote Auschwitzproces in 1963, waarbij eindelijk het pathologische zwijgen werd doorbroken.

Im Labyrinth des Schweigens houdt het midden tussen melodrama en geschiedenisles, belangwekkend door zijn onderwerp. Hij herinnert eraan dat een doolhof van zwijgen altijd op de loer ligt, omdat met de laatste getuigen ook hun verhalen kunnen verdwijnen, omdat er nog steeds Holocaustontkenners van allerlei aard rondlopen en nieuw opstaan, omdat ook nu in Duitsland stemmen klinken die zeggen dat er nu wel genoeg boete is gedaan.

De film richt zich vooral op de voorgeschiedenis van het proces, en ziet daarbij over het hoofd dat Bauer zelf het proces eigenlijk mislukt vond omdat er te weinig veroordelingen konden plaatsvinden. Volgens de Duitse wet destijds konden alleen mensen veroordeeld worden die „zelf het initiatief tot hun misdaden hadden genomen”. De film kiest als kernthema een uitspraak die aan Bauer wordt toegeschreven, namelijk dat het belangrijker is dat de getuigen een stem hebben gekregen, maar ziet geen kans om duidelijk te maken dat daarmee slechts enkele draadjes uit deze ingewikkelde kluwen zijn losgetrokken. Een film over Bauer zelf is, door de hernieuwde aandacht voor deze periode, overigens ook in de maak.