De politie had hem in elkaar gevouwen als origami

rellen in Baltimore

De dood van de zwarte arrestant Freddie Gray leidde tot ernstige gewelddadige rellen tegen de politie in de Amerikaanse stad Baltimore. Wat is hier aan de hand?

Een demonstrant steekt zijn vuist omhoog tegen de politie tijdens de rellen van afgelopen maandag. De politie hield 202 mensen aan. Foto Algerina Perna/AP

1. Wat is er gebeurd?

Na een week van vreedzame protesten richtten honderden relschoppers de afgelopen dagen, vooral in de nacht van zondag op maandag, grootschalige vernielingen aan in Baltimore. De ernstigste rellen volgen op de begrafenis, zondag, van de 25-jarige arrestant Freddie Gray. In de loop van de avond werd de sfeer grimmiger. Groepjes jongeren trokken door het westen van Baltimore. Ze plunderden winkels, stichtten brand en vernielden auto’s. De politie hield 202 mensen aan, zeker vijftien agenten raakten gewond.

De gouverneur van de staat Maryland heeft de Nationale Garde opgeroepen en de noodtoestand afgekondigd. De burgemeester heeft voor een week een avondklok ingesteld. Baltimore is in de VS voorpaginanieuws, zoals Ferguson dat eerder was toen daar rellen uitbraken nadat de zwarte tiener Michael Brown was doodgeschoten door een agent.

2. Hoe stierf Freddie Gray?

Daarover is nog veel onduidelijk. Gray rende op 12 april weg na oogcontact met een agent in een slechte buurt in West-Boston. Bij zijn arrestatie werd een stiletto gevonden. Hij overleed op 19 april aan letsel aan zijn ruggegraat. Dit liep hij op bij zijn arrestatie of tijdens de 45-minuten durende rondrit in een politiebusje hierna. Hierbij had Gray geen autogordel om, tegen de voorschriften in. Wel werden halverwege de rit zijn benen nog geboeid, omdat hij woest tekeerging. De politie heeft een intern onderzoek aangekondigd en het landelijk Ministerie van Justitie onderzoekt de zaak ook. Vrijdag gaf de plaatsvervangend commissaris van politie toe dat Gray bij zijn arrestatie medische zorg had moeten krijgen. De betrokken agenten zijn op non-actief gesteld.

De politie heeft verder nauwelijks gegevens en cameramateriaal vrijgegeven. Uit gesprekken met en filmpjes van omstanders en vrienden van Grey maakte The Baltimore Sun op dat het er ruig aan toeging. Grey lag nadat hij was overmeesterd voorover op de grond, een agent had een knie in zijn nek. Toen ze hem in het busje stopten, vertelde een vriend, „hadden ze hem helemaal in elkaar gevouwen, als een krab, als origami.” Om zijn benen in de boeien te doen, werd hij volgens getuigen een paar minuten later weer uit het busje gehaald en geslagen met wapenstokken. Hierna zou hij bewegingloos weer in het busje zijn gesmeten.

3. Waarom gebeurt dit telkens weer?

Amerika heeft een probleem met het gebruik van geweld door de politie, met bevooroordeeldheid van politie en justitie jegens zwarte mannen en met racisme bij sommige politiekorpsen. Al deze problemen worden versterkt door raciale en sociaal-economische segregatie en vinden hierin ook hun oorsprong.

Volgens de politie zelf sterven jaarlijks 400 burgers door politiekogels. Ngo’s schatten dat cijfer veel hoger in. Jonge zwarte mannen zijn buitenproportioneel vaak slachtoffer: onderzoekssite ProPublica berekende eind vorig jaar dat de kans dat zij gedood worden door politiegeweld 21 keer groter is dan voor blanke leeftijdgenoten.

Na het doodschieten van Michael Brown onderzocht Justitie de situatie in Ferguson. Daar hield de politie zwarten stelselmatig vaker aan voor kleine vergrijpen om arrestatiedoelen te halen. Hierbij werd veel geweld gebruikt. De situatie in Ferguson was misschien extreem, maar zeker niet uniek.

Bij zijn aantreden in 1999 kondigde de toenmalige burgemeester van Baltimore, Martin O’Malley, later gouverneur van Maryland en nu potentieel presidentskandidaat voor de Democraten, een zerotolerancebeleid aan jegens drugshandel. Vorig jaar onthulde The Baltimore Sun dat dit tot veel geweld heeft geleid: de stad heeft sinds 2011 rond de 5,7 miljoen dollar betaald aan schikkingen voor 102 gevallen van excessief geweldsgebruik.

Onder de huidige burgemeester, Stephanie Rawlings-Blake, is het aantal schietpartijen en gewelddadige incidenten waarbij agenten betrokken waren iets teruggedrongen. Maar in het door crack- en heroïneverslaafden geplaagde centrum van Baltimore zijn sinds 2010 zeker vijf zwarte mannen gedood door politiekogels.

4. Wordt er iets tegen gedaan?

De dood van Michael Brown heeft de schijnwerper gezet op racisme en buitenproportioneel geweld van sommige Amerikaanse politiekorpsen. Dit verhoogde bewustzijn maakt dat er nu vaker felle protesten zijn als er weer een arrestant omkomt. Het zorgt hier en daar ook voor verandering: zo wordt de agent die in South Carolina de wegrennende Walter Scott in zijn rug schoot, vervolgd. Eerder had president Obama al aangekondigd alle agenten een camera op hun lichaam te willen geven.

5. Gaat het alleen om racisme en politiegeweld?

Nee. Bij grote, aanhoudende demonstraties na de dood van een zwarte arrestant speelt ook bredere woede onder zwarte Amerikanen over hun achterstandssituatie. En Baltimore is er sociaal-economisch gezien zeer slecht aan toe. De buurt waar Freddie Gray opgroeide, Sandtown-Winchester, staat op de verkeerde plek in alle statistieken. Een record aan bewoners in de gevangenis, meer werkeloosheid dan in de rest van de stad, meer bewoners onder de armoedegrens en een overvloed aan schiet- en geweldsincidenten. Hele straten zijn er dichtgetimmerd. Zoals meer kinderen in Baltimore werd Gray in zijn jeugd blootgesteld aan de loodhoudende verf die in goedkope huizen werd gebruikt, wat leidt tot hersenschade.

Ten slotte is Baltimore de heroïnehoofdstad van de VS. Sinds midden jaren negentig is de stad een van de voornaamste distributiepunten voor de golf aan Zuid-Amerikaanse heroïne die de oostkust overspoelt. Volgens de gemeente zelf zijn van de 645.000 inwoners 60.000 verslaafd, van wie 48.000 aan heroïne.