Speuren naar fouten van werknemers

Recherchebureaus worden ingeschakeld om te onderzoeken of werknemers betrouwbaar zijn. Zo’n 5 procent van de sollicitanten zou er mee te maken krijgen. Wie wel eens een xtc-pilletje heeft gebruikt, kan sommige banen wel vergeten.

Illustratie Roel Venderbosch Illustratie Roel Venderbosch

Er is een software-engineer met een probleem: zes jaar geleden heeft hij gesjoemeld met zijn autoverzekering. Daar kreeg hij een boete voor, van 220 euro. Nu solliciteert hij naar een baan bij een bank. Normaal gesproken zou een werkgever nooit achter zijn gesjoemel zijn komen. Maar deze bank laat nieuwe medewerkers screenen door recherchebureau Hoffmann.

Op een internetforum vraagt de software-engineer om raad. Wat moet hij zeggen als Hoffmann straks vraagt of hij ooit heeft gefraudeerd? Kunnen de bedrijfsrechercheurs achter zijn verleden komen? Moet hij zijn fraude opbiechten, of kan hij beter liegen?

„Wees altijd eerlijk”, zegt Maarten IJzermans vanachter zijn bureau in een kantoor langs de snelweg bij Almere. Alle ramen zijn afgedekt met zwarte, zonwerende rolluiken. In dit gebouw wroeten detectives van Hoffmann in het verleden van sollicitanten om hen vervolgens aan een kruisverhoor te onderwerpen.

IJzermans, voormalig officier bij het Korps Mariniers, geeft leiding aan de detectives. Hij begrijpt dat het sollicitanten nerveus maakt als hun achtergrond wordt geverifieerd. „Het gebeurt wel dat kandidaten zich terugtrekken zodra ze horen dat ze worden onderzocht”, zegt hij met een kleine glimlach.

Hoffmann bestaat al tientallen jaren en is met 53 geregistreerde onderzoekers het grootste bureau van Nederland. Ondertussen zijn er vele andere bijgekomen. Het aantal nam toe van enkele tientallen in de jaren negentig tot 338 in 2007 en 392 vorig jaar. Ze worden niet alleen ingezet voor het screenen van sollicitanten, maar ook voor onderzoek naar diefstal, fraude en ziekteverzuim door medewerkers.

Hoffmann adviseert werkgevers om in de vacature te vermelden dat screening onderdeel is van de procedure, maar dat gebeurt niet altijd. Hoffmann wordt ingeschakeld voor het controleren van sollicitanten op managementfuncties, maar ook werknemers in lagere posities worden steeds vaker aan een onderzoek onderworpen.

Het gaat vaak om – potentiële – medewerkers die met gevoelige bedrijfsinformatie om moeten gaan, zoals ICT’ers of financiële medewerkers, maar ook gemeenteraadsleden of werknemers in de zogeheten ‘vitale infrastructuur’. Vanwege de toegenomen terreurdreiging worden ook deze mensen vaker onderzocht.

IJzermans: „Denk aan een sollicitant bij een waterleidingbedrijf. Besmetting van het drinkwater kan enorme gevolgen hebben.” Al met al schat Hoffmann, dat jaarlijks zo’n 5 procent van de sollicitanten met een screening te maken krijgt. Voorwaarde is wel dat de sollicitant instemt met het onderzoek.

Ongemakkelijke vragen

Hoffmann begint een onderzoek simpelweg met het controleren van de informatie op het cv. Daarna doet de sollicitant een integriteitstest op de computer: Rookt u weleens een joint? Hoeveel glazen alcohol drinkt u per week? Heeft u schulden? Heeft u een geheime affaire? Ongemakkelijke vragen.

Vervolgens wordt het onlinebestaan van de kandidaat gecheckt. Wat schrijft iemand op Twitter, op Facebook? Wat voor foto’s staan daar op? Wat is er via zoekmachines over iemands verleden te vinden? Is de kandidaat actief op andere forums? Meestal gebeurt dit onder een schuilnaam, dus zoekt Hoffmann uit onder welke naam iemand online opereert.

„Gebruikt de kandidaat op een datingsite een bepaald pseudoniem, dan zie je vaak dat hij die naam op andere internetforums ook gebruikt”, zegt IJzermans. Zo achterhaalde Hoffmann van een kandidaat dat hij extreem-rechtse sympathieën had. Van de vriendenlijst op Facebook wordt een kopie gemaakt, Hoffmann kijkt of daar „rare lui” tussenstaan.

Tijdens een screening kan er van alles naar boven komen. De uitkomsten komen in een rapport dat naar de werkgever gaat. Daarin staan verschillende scores, onder andere voor ‘betrouwbaarheid’ van de kandidaat. Bij ongeveer één op de vijf sollicitanten besluit de werkgever, op basis van onderzoek door Hoffmann, om de sollicitant af te wijzen.

Niet doen: poseren met Holleeder

Wat je vooral niet moet doen op Facebook om in aanmerking te komen voor een baan? Naaktfoto’s van jezelf plaatsen. Zo trof Hoffmann compromitterende foto’s aan van een sollicitant die op zoek was naar een baan in een verzorgingstehuis. Dat werd gerapporteerd aan de werkgever.

Een ander had een foto op Facebook geplaatst waarop hij trots met crimineel Willem Holleeder poseert. Waarom dat van belang is? IJzermans: „Als een kandidaat met Holleeder als een soort held op de foto gaat, zegt dat iets over hoe hij aankijkt tegen dat soort personen.”

Het meest wordt er volgens hem gelogen over cv’s en de reden van vertrek bij een werkgever. Vaak verklaart de kandidaat dat hij toe was aan een ‘nieuwe uitdaging’, terwijl bij navraag blijkt dat iemand ontslagen is of gedwongen moest vertrekken.

Wat ook regelmatig voorkomt: kandidaten die vreemdgaan. Laatst was er een kandidaat die een „misstap met een andere vrouw” had begaan. „Het onderwerp vreemdgaan vind ik lastig”, zegt IJzermans. „Het zegt iets over integriteit, maar het gebeurt vaak.”

In zulke gevallen vindt IJzermans het van belang of de partner op de hoogte is van de affaire. „Als de partner er niet van weet, ben je chantabel”, stelt hij. Dan geeft Hoffmann de affaire door aan de werkgever, die mag kiezen of hij de overspelige kandidaat wil aannemen.

Ook van belang: of je weleens een fiets hebt gestolen of jointjes rookt. „Denk er eens aan hoe dat overkomt: een vent van 40 in een hoge functie die in een coffeeshop wordt gesignaleerd. Formeel mag het allemaal, maar snap jij hoe het overkomt als je zo gezien wordt?”

Hoe dit allemaal aan het licht komt? De integriteitstest, of foto’s op Facebook, vormen belangrijke aanknopingspunten voor het gesprek dat uiteindelijk plaatsvindt. De detectives proberen ook bij de kandidaat thuis af te spreken. „Dan zie je met een beetje geluk de echtgenoot ook en krijg je een beeld van wie de kandidaat is. We kijken ook of er niet hele dure auto’s op de oprit staan die niet te rijmen zijn met het inkomen van de kandidaat.”

Tijdens het gesprek wordt de sollicitant doorgezaagd over mogelijk dubieus gedrag. Dit is het belangrijkste onderdeel van de screening, vertelt IJzermans. „Het in de ogen kijken is cruciaal.” Staan er op iemands Facebook-account foto’s van housefeesten, dan is de vraag of die persoon weleens xtc slikt voor de hand liggend. „Je wilt zien hoe iemand op zo’n vraag reageert.”

Maar wat als iemand vervolgens glashard liegt? „Meestal vertellen ze de waarheid wel. De integriteitstest die ze vooraf maken is zo opgesteld dat het geven van alleen sociaal wenselijke antwoorden wordt opgemerkt. Bovendien weten kandidaten nooit wat wij allemaal over hun weten. En als blijkt dat ze liegen, levert dat een hogere risico-inschatting op richting de werkgever”, zegt IJzermans.

Hij stelt dat ‘smeuïge’ privéomstandigheden als drugsgebruik en overspel wel worden onderzocht, maar dat er vooral wordt gekeken naar kwetsbare punten als schulden, belangenverstrengeling en criminele contacten, waardoor iemand mogelijk chantabel is.

Voor onderzoek hiernaar heeft Hoffmann ook toegang tot een keur aan databestanden waaruit belastende informatie kan komen. Zo wordt bij de Dienst Uitvoering Onderwijs gecontroleerd of diploma’s wel heeft behaald, bij kredietbeoordelaars wordt gekeken of er schulden zijn en ook wordt gecheckt of iemand op een lijst van terreurverdachten staat.

Iedereen heeft wel een vlekje

Wat Hoffmann niet kan, is in politie- en justitiebestanden kijken. De vrees van de software-engineer op het internetforum was dus onterecht, tenzij zijn fraude ook is geregistreerd in een databank waar Hoffmann wél bij kan.

„Wij geloven sowieso niet in alleen data”, zegt IJzermans. „Soms heeft een kandidaat een plausibele verklaring voor een misstap. Bijvoorbeeld als iemand uit zichzelf toegeeft dat hij bij een eerdere werkgever een vrouw in haar kont heeft geknepen en zich daar verschrikkelijk voor schaamt. Zo iemand moet toch verder.”

Hoffmann Bedrijfsrecherche is in zijn adviezen dus niet meedogenloos. Maar is het überhaupt geoorloofd om iemands geschiktheid voor een baan te beoordelen op basis van wat deels in privétijd gebeurt? „Iedereen heeft wel een vlekje”, geeft IJzermans toe. „Maar ik vind die vlekjes wel degelijk relevant. Als de burgemeester in de coffeeshop wordt gesignaleerd, komt dat niet goed over.”

De sollicitanten zijn voor een deel overgeleverd aan het beeld dat Hoffmann heeft over wat sociaal wenselijk is. Waar ligt de grens? Hoe zit het bijvoorbeeld met vechtsporten? Als iemand op kickboksen zit, of krav maga beoefent (waarbij je leert hoe je iemands botten breekt), levert dat dan ook een kritische aantekening voor een werkgever op?

Vechtsporten zijn ook niet overal sociaal geaccepteerd. Voor Hoffmann is dat geen enkel probleem. „Ik zit toevallig zelf op kickboksen. Daar is volgens mij niets mis mee”, zegt IJzerman. Uiteindelijk beslist alleen de werkgever of iemand wel of niet wordt aangenomen.

En hoe zit het eigenlijk met de ‘vlekjes’ van IJzermans zelf? Zou de voormalig officier de screening overleven als hij volledig eerlijk zou zijn over zijn verleden? „Ik denk van wel”, zegt IJzermans. Hij heeft in elk geval nog nooit iets gestolen, zegt hij. Behalve een snoepje van zijn moeder dan, ja dat wel. Maar daar zal hij de screening wel mee doorkomen.