Indonesië pakt verslaafden zacht aan, maar straft de dealers snoeihard

Weer wordt een groep dealers geëxecuteerd. Waarom vindt de president dit zo belangrijk?

Martin Anderson, 50, Nigeria. Werd in 2003 gearresteerd in Jakarta met 50 gram heroïne op zak.

Af en toe verlangt Judhi naar de naald, die zo vaak in zijn arm verdween dat zijn aderen permanent opgezwollen zijn en de blauwe littekens nog altijd zichtbaar zijn. Het gevoel van heroïne die langzaam in zijn bloedbaan terechtkwam, vindt hij nog steeds fantastisch. Als hij het even niet kan weerstaan, grijpt hij weer een spuit, maar nu met onschadelijke zoutoplossing. „Soms heb ik die prik even nodig”, zegt Judhi in de parkeerkelder van een puskesmas – een openbare polikliniek – in Jakarta. Eigenlijk wil hij daar niet afspreken, want hij moet een sigaret roken om de bittere smaak weg te spoelen van de methadon die hij net gedronken heeft. Hoe Judhi ook vleit en zeurt, van de bewaker mag dat niet in de garage. Naar buiten lopen is geen optie, door de tropische regenbui. Judhi moet even sterk zijn.

Eigenlijk moet hij altijd sterk zijn. De kans dat hij terugvalt is altijd aanwezig. „Insh’allah gebeurt het niet. Iedere dag drink ik hier methadon, maar je weet nooit helemaal of je de drang kunt weerstaan”, zegt hij. Judhi is niet alleen ex-junk, hij werkt ook voor de methadonkliniek. Het is zijn taak verslaafden op te sporen en ze te overtuigen de putau (heroïne) te laten staan en te kiezen voor de synthetische variant. „Ik heb ruim tien jaar lang gebruikt. Ik zie het nu als mijn taak anderen te helpen van het gif af te komen.”

Voor wie de Indonesische president Joko Widodo gelooft, doet Judhi meer dan dat: hij helpt zijn land. Jokowi, zoals iedereen in Indonesië de president noemt, gelooft dat zijn land ten onder gaat „aan een drugsepidemie”. Deze week zal Indonesië voor de tweede keer in drie maanden een groep drugscriminelen executeren, met een internationale rel als gevolg. Secretaris-generaaal Ban Ki-moon van de Verenigde Naties oefent druk uit op Indonesië om van de voltrekking van de doodstraf af te zien. De Australische regering waarschuwt voor diplomatieke sancties en handelsbeperkingen.

Ommekeer

Het nieuwe snoeiharde beleid onder Jokowi heeft de ter dood veroordeelden, advocaten en diplomaten verrast. In 2008 nog diende voor het Indonesische hooggerechtshof de vraag of de doodstraf moest worden afgeschaft. Met vijf tegen vier besloten de rechters de doodstraf niet uit het wetboek van strafrecht te schrappen. In de vijf jaar daarna werd de doodstraf één keer toegepast: op de Nigeriaan Adam Wilson, die na zijn veroordeling in de gevangenis drugs bleef dealen. Jokowi en zijn rechtlijnige advocaatgeneraal Prasetyo eisen nu dat jaarlijks twintig ter dood veroordeelden worden geëxecuteerd tot de dodencellen leeg zijn.

Vanwaar die ommekeer? Slamet Pribadi, bestuurslid van de Indonesische drugsautoriteit, wil dat best uitleggen. Hij ontvangt in de koele heuvels van Bogor, waar zijn organisatie een afkickkliniek voor zevenhonderd verslaafden runt. „Alles is gratis. Het eten, medisch onderzoek, opleidingen, aidsremmers, methadon, wij zorgen voor alles”, zegt Pribadi. „Verslaafden zijn slachtoffers. Die moet je niet criminaliseren, maar helpen afkicken”, zegt Pribadi.

Met een cameraploeg van de Indonesische zender TV One krijgt deze correspondent een rondleiding. Zodra wij de sportruimte binnenstappen, rent een ploegje verslaafden binnen en begint driftig te tafeltennissen. Als we de fitnesszaal bewonderen, komt plots een ander groepje binnen om gewichten te heffen. In de recreatieruimte leren tieners handtasjes breien.

In de kelder van het complex wonen de dertig verslaafde vrouwen, afgezonderd van de honderden mannen. Sociaal werkster Kalista zegt dat er in Indonesië geen taboe rust op verslavingszorg. Je zou kunnen denken dat een land waar imams en politici geregeld pleiten voor maagdelijkheidsonderzoeken voor meisjes die eindexamen doen, een probleem heeft met methadonverstrekking. „Daar zijn wij pragmatisch in. Wij kijken naar de effectiefste programma’s wereldwijd en nemen die over. Ik heb over verslavingszorg geleerd in Duitsland en de Verenigde Staten. Methadon is veiliger, want patiënten staan onder medisch toezicht en ze gebruiken geen naalden waar ze ziek van worden”, zegt Kalista. Van de aandacht wordt ze verlegen en ze trekt haar hoofddoek met vrolijk bloemetjesdessin wat verder over haar voorhoofd.

Zwaarste middelen

Probleem is dat er in Indonesië, met 245 miljoen inwoners, slechts vier gesubsidieerde klinieken zijn. Privéklinieken zijn onbetaalbaar voor de meeste verslaafden, zegt Pribadi van de drugsautoriteit. „Daarom moet je drugscriminelen keihard aanpakken. Zie het als economie. Wij proberen in deze klinieken de vraag naar drugs te reduceren, maar je moet tegelijkertijd het aanbod beperken”, zegt hij.

De doodstraf is volgens hem gerechtvaardigd. „Ben je bekend met oorlogstheorie? Als een buitenlands leger Jakarta aanvalt is dat voor Indonesië geen probleem. We kunnen terugslaan want wij hebben bases in Surabaya, Yogyakarta en Malang. Maar de drugs die van buitenaf het land worden binnengebracht, vallen alle steden tegelijk aan. De drugs hollen ons land van binnenuit. Dat brengt het bestaan van Indonesië in gevaar. Als er zo’n dreiging is, moet je met de zwaarste middelen terugslaan.”

President Jokowi beweert dat er dagelijks veertig tot vijftig drugsdoden vallen. Internationale drugswetenschappers zeggen dat dat cijfer uit de lucht gegrepen is. Het gebrek aan betrouwbare gegevens maakt het moeilijk te schatten hoe groot het Indonesische drugsprobleem is. Voor Jokowi lijkt het minder relevant.

Drugsverslaving hard aanpakken past in de ‘revolusi mental’ die de nieuwe president wil ontketenen. Indonesië moet een schoon, niet-corrupt en eerlijk land worden. Corrupte rechters, gouverneurs en toezichthouders die door corruptiewaakhond KPK worden opgepakt bezitten steevast een paar tassen vol Singaporese en Amerikaanse dollars en een paar zakken marihuana of pillen. Een schoon Indonesië is volgens Jokowi een Indonesië vrij van drugs.

Jokowi bewondert Singapore. Zijn zoon studeert er en als gouverneur van Jakarta ging hij er geregeld op bezoek om te kijken hoe de welvarende stadstaat overstromingen aanpakt en een functionerend openbaar vervoer heeft. Singapore legt rechters op de doodstraf te geven voor criminelen die meer dan een paar gram drugs bezitten. Jokowi’s weigering de clementieverzoeken van drugscriminelen inhoudelijk te bekijken lijkt op het automatisme waarmee Singapore de doodstraf oplegt en voltrekt – steevast op vrijdag bij het ochtendgloren bij de Changi-gevangenis.

Op de stelligheid van Jokowi klinkt ook kritiek. „In Indonesië genieten de grote drugscriminelen vaak bescherming van de politie. Of ze kopen rechters om. Zij blijven buiten schot terwijl buitenlanders, vaak niet meer dan drugskoeriers, als voorbeeld worden gebruikt”, zegt sociaal werkster Kalista zachtjes als haar baas Pribadi van de drugsautoriteit even weggelopen is.

In Jakarta twijfelt een methadongebruiker. „Heroïne maakt levens kapot. Ik heb vieze naalden gebruikt maar heb, Allah zij dank, geen hiv opgelopen. Veel makkers wel. Zij zijn dood. Toen de vrienden die gratis aan mij dealden gearresteerd werden, ben ik auto’s gaan stelen. Zo belandde ik in de bak. De grote dealers die mij dat hebben aangedaan, verdienen wel de doodstraf. Maar de kleine jongens niet. Mijn zwager dealde grote hoeveelheden speed, maar kreeg maar 4,5 jaar cel. Hoe dat komt? Openbaar aanklagers zijn net planten: je moet ze af en toe water geven. Zolang dat kan, vind ik de doodstraf oneerlijk.”