Executeren, want de dodencellen moeten leeg

Een paar jaar geleden had Indonesië de doodstraf bijna afgeschaft, nu worden terdoodveroordeelden achter elkaar geëxecuteerd. Met snoeihard beleid wil de president 'de drugsepidemie' beëindigen.

Mary Jane Veloso (30 jaar, afkomstig uit de Filippijnen), alleenstaande moeder van twee jongens (6 en 12 jaar), zegt dat ze dacht dat er kleren in haar koffer zaten toen ze naar Indonesië reisde om als huishoudster te werken. In de koffer zat twee kilo heroïne. Indonesië is van plan om haar vandaag te executeren. Foto EPA

Af en toe verlangt Judhi naar de naald, die zo vaak in zijn arm verdween dat zijn aderen permanent zijn opgezwollen en de blauwe littekens nog altijd zichtbaar zijn. Het gevoel van de heroïne die langzaam in zijn bloedbaan terechtkwam, vindt hij nog steeds fantastisch. Als hij het even niet kan weerstaan, grijpt hij weer naar een spuit, maar nu met een schadeloze zoutoplossing.

„Soms heb ik die prik even nodig”, zegt Judhi in de parkeerkelder van een puskesmas – een openbare polikliniek – in Jakarta. De kans dat hij terugvalt is altijd aanwezig. „Insjallah gebeurt het niet. Iedere dag drink ik hier methadon, maar je weet nooit helemaal of je de drang kan weerstaan”, zegt hij.

Judhi is niet alleen ex-junk, hij wérkt ook voor de methadonkliniek. Het is zijn taak verslaafden op te sporen en ze te overtuigen de putau (heroïne) te laten staan en te kiezen voor de synthetische variant. „Ik heb ruim tien jaar lang gebruikt. Ik zie het nu als mijn taak anderen te helpen van het gif af te komen.”

Voor wie de Indonesische president Joko Widodo gelooft, doet Judhi meer dan dat: hij helpt zijn land. Jokowi, zoals iedereen in Indonesië de president noemt, meent dat zijn land ten onder gaat „aan een drugsepidemie”. Deze week zal het land voor de tweede keer in drie maanden een groep drugscriminelen executeren, met een internationale rel als gevolg. Secretaris-generaal Ban Ki-moon van de Verenigde Naties oefent druk uit op Indonesië om van de voltrekking van de doodstraf af te zien. De Australische regering waarschuwt voor diplomatieke sancties en handelsbeperkingen als Indonesië de Australiërs Andrew Chan en Myuran Sukumaran ter dood brengt.

Vanwaar de ommekeer?

Het nieuwe, snoeiharde beleid heeft de ter dood veroordeelden, advocaten en diplomaten verrast. In 2008 nog diende voor het Indonesische Hooggerechtshof de vraag of de doodstraf moest worden afgeschaft. Met vijf tegen vier besloten de rechters de doodstraf niet uit het wetboek van strafrecht te schrappen. In de vijf jaar daarna werd de doodstraf één keer toegepast. Jokowi en zijn rechtlijnige advocaat-generaal Prasetyo eisen nu dat er jaarlijks twintig ter dood veroordeelden worden geëxecuteerd, net zo lang tot de dodencellen leeg zijn.

Vanwaar die ommekeer? Slamet Pribadi, bestuurslid van de Indonesische Drugsautoriteit, wil dat best uitleggen, in een afkickkliniek voor 700 verslaafden. „Alles hier is gratis. Het eten, medisch onderzoek, opleidingen, aidsremmers, methadon, wij zorgen voor alles”, zegt hij. „Verslaafden zijn slachtoffers. Die moet je niet criminaliseren, maar helpen afkicken.”

Probleem is dat er in Indonesië, met 245 miljoen inwoners, slechts vier gesubsidieerde klinieken zijn. Privéklinieken zijn onbetaalbaar voor de meeste verslaafden. Pribadi: „Daarom moet je drugscriminelen keihard aanpakken. Zie het als economie. Wij proberen in deze klinieken de vraag naar drugs te reduceren, maar je moet tegelijkertijd het aanbod beperken.”

Zelf vindt hij de doodstraf gerechtvaardigd. „Ben je bekend met oorlogstheorie? Als een buitenlands leger alléén Jakarta aanvalt, is dat geen probleem. We kunnen terugslaan, want wij hebben bases in Surabaya, Yogyakarta en Malang. Maar de drugs die van buitenaf het land worden binnengebracht, vallen alle steden tegelijk aan. Bij zo’n dreiging moet je met de zwaarste middelen terugslaan.”

Dat is ook de retoriek van de president. Jokowi beweert dat er dagelijks 40 tot 50 drugsdoden vallen in Indonesië. Internationale drugswetenschappers zeggen dat dat cijfer uit de lucht gegrepen is, omdat het is gebaseerd op geflatteerd statistisch onderzoek. Het gebrek aan betrouwbare gegevens maakt het moeilijk in te schatten hoe groot het drugsprobleem precies is.

De president wil een schoon land

Voor Jokowi lijkt dat minder relevant. Drugsverslaving hard aanpakken past in de ‘revolusi mental’ die de nieuwe president wil ontketenen. Indonesië moet een schoon, niet-corrupt en eerlijk land worden. Corrupte rechters, gouverneurs en toezichthouders die worden opgepakt tijdens invallen, bezitten steevast enkele tassen Singaporese en Amerikaanse dollars én een paar zakken marihuana of pillen. Een ‘schoon’ Indonesië is volgens de president een Indonesië ‘vrij van drugs’.

Jokowi bewondert Singapore. Zijn zoon studeert er en als gouverneur ging hij er regelmatig op bezoek om te kijken hoe de welvarende stadstaat overstromingen aanpakt en een functionerend openbaar vervoer heeft. Singapore verplicht rechters de doodstraf te geven aan criminelen die meer dan een paar gram drugs bezitten. Jokowi’s stellige weigering de clementieverzoeken van drugscriminelen in Indonesië inhoudelijk te bekijken, lijkt op het automatisme waarmee Singapore de doodstraf oplegt en voltrekt – steevast op vrijdag bij het ochtendgloren bij de Changi-gevangenis.

Op deze stelligheid is ook kritiek. Die luidt dat de grote drugscriminelen buiten schot blijven, terwijl buitenlanders, vaak niet meer dan drugskoeriers, als voorbeeld worden gebruikt. Een methadongebruiker in Jakarta: „Heroïne maakt levens kapot. Ik heb vieze naalden gebruikt maar heb, Allah zij dank, geen hiv. Veel makkers wel. Zij zijn dood. De grote dealers verdienen de doodstraf. Maar de kleine jongens niet. Mijn zwager dealde grote hoeveelheden speed, maar kreeg maar 4,5 jaar cel. Hoe dat komt? Openbaar aanklagers zijn net planten: je moet ze af en toe water geven. Zolang dat kan, vind ik de doodstraf oneerlijk.”