Dagkalender van de Wereldliteratuur: 20 jaar zonder W.F. Hermans

Vandaag twintig jaar geleden overleed de koning van de Nederlandse literatuur, als eerste van de Grote Vijf van de naoorlogse periode.

Het belangrijkste thema van de als fysisch geograaf opgeleide Willem Frederik Hermans (1921-1995) is het vergeefse menselijk streven om orde te ontdekken in de chaotische werkelijkheid. Zijn personages belanden net als die van Kafka in situaties die ze niet aankunnen en zoeken tevergeefs naar 3101_Hermans - Nooit meer slapen (BB65)een identiteit; ze zijn – om de titel van Hermans’ eerste verhalenbundel uit 1948 te citeren – overgeleverd aan ‘moedwil en misverstand’.

Geen wonder dat Hermans in de verwarrende en van morele keuzes vergeven bezettingstijd een prachtig decor zag voor zijn filosofische, of liever nihilistische, romans. De beste daarvan zijn Nooit meer slapen, over een geoloog die gedesillusioneerd raakt in het Hoge Noorden, en De donkere kamer van Damokles, het verhaal van een timide sigarenboer die in opdracht van zijn stoere bijna-evenbeeld Dorbeck verzetsdaden pleegt, om na de bevrijding tot de ontdekking te komen dat hij verdacht wordt van collaboratie.

Ook Hermans’ andere romans en novelles schetsen wat de schrijver ‘het sadistische universum’ noemde; soms in felle bewoordingen, zoals in Herinneringen van een engelbewaarder en Ik heb altijd gelijk (de roman die Hermans een – gewonnen – proces wegens belediging van het katholieke volksdeel opleverde); soms op mildere toon, zoals in de Parijse roman Au pair (1989) of de universitaire satires Onder professoren en Uit talloos veel miljoenen (1981).

Een opvallend stilist als Reve of Wolkers was Hermans niet; maar behalve als romancier van wereldformaat maakte hij naam als briljant polemist in de wereld van literatuur en politiek.

Voor meer afleveringen van deze Dagkalender van de Wereldliteratuur, zie The Global Reader.

Pieter Steinz zit op Twitter.