Vaste ritmes en roosters

Elsbeth Etty grasduint door de stapel nieuw binnengekomen boeken en geeft haar eerste indruk.

‘Het lijkt soms of de Tweede Wereldoorlog elk jaar een beetje dichterbij komt; er wordt nu meer dan ooit herdacht’, schrijft socioloog Abram de Swaan in een inleiding bij Ontjoodst door de wetenschap. De wetenschappelijke en menselijke integriteit van Arie de Froe onder de bezetting [1]. Maar het heeft lang geduurd voor de UvA aandacht besteedde aan het werk dat tijdens de bezetting is verricht door haar voormalig rector-magnificus Arie de Froe (1907-1992). Als fysisch antropoloog probeerde deze door middel van schedelmetingen en soortgelijke pseudowetenschappelijke methoden de nazi’s te overtuigen van de antropologische verschillen tussen de Portugese Joden (Sefardim) en de Hoogduitse (Asjkenazim). De Aktie Portugesia leidde wel tot uitstel van de deportatie van enkele honderden Portugese Joden, maar uiteindelijk deelden zij het lot van de anderen. Niettemin slaagde De Froe erin individuele Joden te redden door hen met verzonnen medische attesten te ‘ontjoodsen’. De fysische antropologie, zoals die voor, tijdens en ook na de oorlog door De Froe werd bedreven, is door de rassenwaan van de nazi’s in een kwade reuk komen te staan. In deze bundel met bijdragen uit diverse academische disciplines wordt zijn wetenschappelijke integriteit, voor zover die ter discussie stond, in ere hersteld. Wat altijd buiten twijfel stond, is de integriteit van verzetsman De Froe, die door Israël is geëerd met de Yad Vashem-onderscheiding.

De Tweede Wereldoorlog lijkt niet dichterbij te komen, maar ver weg en lang geleden in Soundtrack van de bevrijding [2]. De Nijmeegse hoogleraar Amerikanistiek Frank Mehring stelt in dit boek een potpourri samen van populaire muziek uit ‘de magische zomer van 1945’. Enkele ervan zijn in de herinnering gebleven, zoals Trees heeft een Canadees, Als op het Leidscheplein de lichtjes weer eens branden gaan en Lili Marleen, maar de meerderheid van de bevrijdingsliederen verdween uit ons cultureel geheugen. Dat wordt in dit boek danig opgefrist met liedteksten, kleurige illustraties en een bijgevoegde cd met bevrijdingsliedjes. De vrolijkheid en blijdschap van de massale dansfestijnen en straatfeesten contrasteren met de gewichtige cultuurhistorische duiding: ‘Bij de verschuiving van socioculturele en politieke destabilisatie naar een nieuwe nationale orde gaf muziek een gevoel van harmonie, oriëntatie en normaliteit.’

Omdat de 24 uurs-economie de vaste ritmes van veel mensen verstoort, houdt de nieuwe Denker des Vaderlands Marli Huijer in Ritme [3] een pleidooi voor een nieuwe vorm van zelfdressuur: het zich trainen in periodieke afwisselingen van werk en rust. De vaste markering van uren en dagen – werkdag, accudag, het wekelijkse borreluur – geven volgens haar het leven betekenis. Zo doorbreken we sleur en verveling, nemen we afstand van dagelijkse beslommeringen en kunnen lichaam en geest zich herstellen. Goed voor gezondheid, voor het hervinden van plezier in alledaagse dingen en niet te vergeten voor vriendschap, liefde of andere verbintenissen. Daartoe doet zij een reeks voorstellen zoals een pauze halverwege de werkweek, vaste maaltijden, roosters voor avond- en ochtendmensen, enzovoort. Wat ontbreekt zijn vaste tijden om filosofie te bedrijven en ter afwisseling de Viva te lezen.

Wie zich zo min mogelijk lijkt aan te trekken van ritmes en roosters is columniste Sylvia Witteman, maar dat is lastig als je moeder bent van drie kinderen. Niets irritanter dan mensen die over hun kinderen en andere privébeslommeringen zeuren, behalve als Witteman dat doet.

In Plastic rozen [4] zijn ruim honderd van haar populaire de Volkskrant-columns over haar chaotische bedrijfsvoering en pogingen tot opvoeden gebundeld. De stilistisch gave stukjes van gemiddeld twee pagina’s zijn relativerend, geestig en paradoxaal. Ook deze op het oog zo relaxte moeder kan slecht tegen het doorbreken van vaste ritmes als gevolg van schoolvakanties, feestdagen of herdenkingen: ‘dat spervuur van feest- en gedenkdagen voortdurend aanleiding tot lastige kindervragen als: ‘Hoe kan dat nou, dat Jezus weer levend werd?’, ‘Wat is Pinksteren eigenlijk precies?’, ‘Maar waaróm had Hitler dan zo’n hekel aan Joodse mensen?’ Ga er maar aanstaan tussen al dat koken, wassen, verzorgen en columns maken door.