Europa weet niet wat het aankan

Ooit zochten Europeanen zelf hun heil overzee. Nu vreest Europa voor zijn verworvenheden.

Een migrant bij een asielzoekerscentrum bij Mineo in de provincie Catania op Sicilië.

Europa, het continent van bestemming dat migranten onderweg in de Middellandse Zee ziet verdrinken, zag deze week flitsen uit zijn verleden voorbij trekken. Sicilianen vertelden in reportages over hun voorvaderen: allemaal ooit aangespoeld, als veroveraars of als slachtoffers. De Britse zeeschrijver Philip Hoare reeg in The Guardian traumatische fragmenten aaneen uit Europa’s geschiedenis met de onverschillige zee. Théodore Géricaults Vlot van Medusa uit 1818. Verbeelding van een Franse bootramp die twee jaar eerder 140 doden had veroorzaakt voor de kust van West-Afrika. De verscheping van tienduizenden (veroordeelde) Britten naar Tasmanië, waarbij het vaak genoeg misging. Of de 2 miljoen Ieren die tussen 1845 en 1855 Amerika probeerden te bereiken om aan honger en uitzichtloosheid te ontkomen – alleen al in 1847 met 50.000 doden tot gevolg.

De Duits-Iraanse schrijver Navid Kermani, die al jaren verslag doet uit crisisgebieden, ging deze week in de Frankfurter Allgemeine minder ver terug. In 2006 stond hij bij de hekken om Ceúta, de Spaanse enclave in Marokko die toen bijna dagelijks door honderden migranten werd bestormd om Europa te bereiken. Wat grenzen zijn, schrijft hij, besef je pas als het leed eraan kleeft. Toen hij het bloed van de bestormers aan de hekken in Ceúta zag, werd Europa voor hem tastbaar.

Op hoeveel solidariteit kunnen migranten rekenen? Aan Europese reacties is te zien dat die vraag voor een deel aan politiek vooraf gaat. Het redden van mensen in nood als oerreflex – een primaire vorm van solidariteit binnen de soort. Patrouillemissies en voorbij varende schippers hebben als het er op aankomt niets te maken met oorzaken als economische nood, (geo-)politiek geweld. En ook niet met identiteitsvragen: wie zijn die mensen en waar begint Europa?

In noodsituaties zijn migranten even gewoon soortgenoten, in ultimo lotgenoten: ze maken deel uit van ‘wij’, de mensen.

Van een afstandje bezien is er niets verrassends aan massale migratiestromen: de mens is een dier dat op pad gaat als er thuis geen toekomst is. Zo is het altijd gegaan, zo hebben Europeanen het eeuwen gedaan, zo zijn ‘wij’ ook hier gekomen.

De grootste opgave van deze eeuw

De Duitse bondskanselier Angela Merkel, altijd Europa’s leider die de dingen moet benoemen, zei deze week dat migratie de grootste opgave van deze eeuw zal zijn. Europa besefte opeens weer dat het nog altijd rijk, vredig en stabiel is – en dat het dus niet zal ontkomen aan een groeiende toestroom van mensen, simpelweg door de chaos in Afrika en het Midden-Oosten.

Vorig jaar vroegen meer dan 620.000 mensen asiel aan in Europa, en niemand verwacht dat dit minder zal worden, nog afgezien van de wilde toeloop buiten de administratieve wegen om.

Maar dit besef bleek daarna niet meer dan de achtergrond bij een Europese top die vooral illustreerde dat de regeringen voorlopig nauwelijks toekomen aan het beantwoorden van deze ‘grootste opgave’. Dat was ook de kritiek die kwam na het ‘tienpuntenplan’ waarover zij afspraken maakten: dat was op zijn best ‘bescheiden’. Een hardere aanpak van mensensmokkelaars en drie keer meer geld voor patrouilles op zee. En ook, als symbolische doorbraak, een afspraak om de Europese regel te doorbreken dat asiel alleen kan worden aangevraagd in het land van aankomst. Europa gaat als proef 5.000 asielzoekers die over zee aankomen in Italië onderling verdelen. Voor Nederland betekent dat 500 mensen erbij.

De Britse premier David Cameron formuleerde de Europese opdracht volgens de Financial Times zo: „saving lives, smashing the gangs en stabilising the region”. Vooral aan dat laatste komt Europa niet of nauwelijks toe – ondanks militaire missies in Mali en tegen IS in Irak. Cameron weet dat als geen ander: hij was, met de Franse president Nicolas Sarkozy, een van de initiatiefnemers van het Europees-Amerikaanse militaire ingrijpen in Libië in 2011. Dat is de opmaat gebleken tot de anarchie die het land nu de ideale doorvoerhaven voor mensensmokkelaars heeft gemaakt. Europa had Libië na het vertrek van Gadaffi nog maar weinig te bieden.

De Middellandse Zee is een spiegel voor de toestand van Europa: een naar binnen gekeerd, defensief continent met een beperkt vertrouwen in de eigen veerkracht en weerbaarheid. Als regionale macht maakt Europa weinig indruk, en in elk Europees land is wel een politieke beweging die nieuwkomers ziet als bedreiging voor de orde en de levenswijze van de inheemse (autochtone) samenleving.

Al zijn er miljoenen mensen in de achtertuin op drift, voor middenpartijen zijn marginale aantallen erbij in eigen land al politiek explosief. Ze vrezen dat de partijen op de flanken profiteren en dat de tegenstand onder kiezers zich verhardt.

Het is een van de verklaringen waarom in Den Haag zo lang en intensief onderhandeld werd over opvangvoorzieningen voor ‘ongedocumenteerden’. Het leek wel of ministers en fractieleiders van de coalitie elke dakloze migrant apart aan het bespreken waren – in het twintigtal gemeenten dat nu voorzieningen aanbiedt gaat het soms om enkele gevallen, en in de grote steden hooguit om enkele honderden.

Maar het ging juist niet om de concrete aantallen: voor de VVD is de ‘aanzuigende werking’ het schrikbeeld dat harde ingrepen rechtvaardigt. Het gaat om wat nog kan komen. Kritiek zoals van Philip Alston, de mensenrechtenrapporteur van de Verenigde Naties, die deze week zei dat Nederland „mensenrechten afwijst” door voorwaarden te verbinden aan noodopvang, is daarvoor misschien zelfs wel behulpzaam. Hoe slechter de reputatie op het gebied van mensenrechten, hoe groter de hoop dat Nederland minder hoog op het lijstje gewilde landen bij migranten komt.

Problemen leveren zulke calculaties wel op, zeker bij linkse partijen, inclusief regeringspartij PvdA. Het laat zien hoe lastig solidariteit als politiek uitgangspunt is geworden. Bij een gedeelte van het electoraat valt het nauwelijks nog te verdedigen als een universeel principe: daar slijt de vrees in dat de mensenrechten van de één (migrant) ten koste gaan van de toekomst van de ander: van de verliezers van de globalisering in eigen land. Het is niet ondenkbaar dat de VVD bij hen deze week beter heeft gescoord dan de PvdA.

De Nieuwe Wereld

Migranten naar Europa komen niet aan in een Nieuwe Wereld zoals ooit Amerika voor emigrerende Europeanen was. Geen gonzende samenleving die elke nieuwe kracht kan gebruiken, maar een vergrijsde bevolking die vreest voor verlies van verworvenheden, onzeker geworden over ongelijkheid in kansen en de veranderingen door globalisering en technologisering.

Terug naar Duitsland. Navid Kermani ziet het vermogen om solidariteit te organiseren als het levenselixer van Europa. In de Frankfurter Allgemeine pleitte hij voor een „solidariteitsbijdrage – zoals wij voor de Duitse eenheid graag geleverd hebben – om de vluchtelingen en met hen de Europese idee te redden.” In zijn woonplaats Köln en in andere steden ziet hij meer mensen opvang voor vluchtelingen organiseren. Hij denkt dat de stemming om kan slaan, maar dat politici dat niet zien.

In Nederlandse gemeenten klonk deze week hier en daar verzet tegen het sluiten van opvangvoorzieningen. Maar Nederland, kleiner, minder machtig en expansief dan Duitsland, ligt misschien mentaal dichter bij de Middellandse Zee, waar de angst voor ontwrichting groter is, en het vertrouwen in eigen vermogens kleiner.

Of zijn Europeanen gewoon geen avontuurlijke zeevaarders meer, en kun je ze beter vergelijken met Azteken – een hoge beschaving die verbaasd bewegende ‘heuvels’ en ‘torens’ voor de kust signaleert, en niet weet wat zij daarmee aanmoet.