Als het moet dan blazen we het kabinet op

Ruim een week onderhandelden VVD en PvdA over de opvang van uitgeprocedeerde asielzoekers. Waarom duurde dat zo lang? Hoe vonden Rutte en Samsom ‘de klik’ weer?

Premier Mark Rutte en Lodewijk Asscher (Sociale Zaken) woensdag op de persconferentie over het akkoord. Foto David van Dam Foto David van Dam

Dinsdag 14 april ‘Nucleaire optie’

Al in het eerste nachtelijke beraad gaat het mis. De ministers van Buitenlandse Zaken van de Raad van Europa hebben vorige week dinsdag hun oordeel gegeven over de opvangregeling voor uitgeprocedeerde asielzoekers. ’s Middags komt de coalitie op het Torentje bijeen: de sfeer is meteen beroerd.

De PvdA claimt dat basale opvang voor (enkele honderden) uitgeprocedeerde asielzoekers door deze uitspraak intact kan blijven, de VVD leest exact het omgekeerde in het oordeel. ’s Avonds na half elf volgt een tweede overleg, op het ministerie van Veiligheid en Justitie. Beide partijen houden voet bij stuk. Het is na middernacht als het tot een confrontatie komt tussen Samsom en Rutte.

Wie begon, daarover spreken bronnen elkaar tegen. Maar ze dreigen over en weer. De premier zegt volgens een aanwezige: „Als het zo moet, roep ik de ministerraad bijeen.” Diederik Samsom noemt dit een „nucleaire optie”. „Dan maak ik gebruik van de linkse meerderheid in de Kamer”, zegt de PvdA-leider. Een meerderheid in het parlement is vóór de opvang van uitgeprocedeerden, dat had Samsom al eerder die dag subtiel laten vallen.

Dit is dus het probleem: om hun gelijk te halen, zijn beide coalitieleiders bereid desnoods het kabinet op te blazen.

Woensdag 15 april, ‘Jongens, hoe lang nog?’

De crisissfeer dringt niet meteen tot de rest van Den Haag door. Pas woensdagavond, als leden van de VVD-kerngroep het Torentje inlopen, wordt duidelijk dat er iets mis is. De kerngroep bestaat uit de fractievoorzitters in de Eerste en Tweede Kamer, de partijvoorzitter en partijleider Mark Rutte. Ook melden prominente VVD-ministers Edith Schippers en Henk Kamp zich die avond op Algemene Zaken.

Eerder heeft Rutte, rond het regeerakkoord en het sociaal akkoord, Schippers en Zijlstra overvallen met vergaande concessies aan de PvdA. Die woensdag, in het middagoverleg op het Torentje, is Rutte opnieuw inschikkelijk in het voortgezette gesprek met de PvdA. De premier zoekt een snelle oplossing om al te veel aandacht voor de zaak te voorkomen. Fractievoorzitter Halbe Zijlstra zet nu zijn hakken in het zand. De partijtop steunt hem.

Maar in het keukentje naast het Torentje, waar kamerbewaarder Fuad de scepter zwaait, blijkt Zijlstra vervolgens zeer veel tijd met Rutte en staatssecretaris Klaas Dijkhoff (ook VVD en verantwoordelijk voor asielzaken) nodig te hebben om tot één VVD-lijn te komen. En de kerngroep is zeer publiekelijk Algemene Zaken betreden – maar wordt, op een tiental minuten na, buiten het topoverleg gehouden.

Later zullen ze in de VVD beamen dat het die avond „knettert” tussen de premier en Zijlstra – en dat Zijlstra aan het langste eind trekt.

Ook Samsom en vicepremier Lodewijk Asscher (PvdA) merken dat er iets aan de hand moet zijn. Uren zitten ze met zijn tweeën te wachten in het Torentje. Uit balorigheid nemen ze foto’s van elkaar terwijl ze in de werkkamer van de premier een balletje hoog houden.

Om twaalf uur oppert Samsom al eens om op te breken. Rond een uur of twee gaat hij opnieuw polshoogte nemen bij Rutte en Zijlstra in dat keukentje. „Jongens, hoe lang nog?” Als om half vier ’s nachts nog steeds geen zicht op een compromis is, breken ze het overleg af – dodelijk vermoeid.

Donderdag 16 april ‘Het kan vallen’

In de beleving van Samsom en Asscher gebeurt nu al dagen achter elkaar hetzelfde. De PvdA komt met een plan, dit wordt eerst welwillend door de VVD ontvangen – en daarna alsnog afgeschoten.

Zijlstra legt zijn fractie die middag uit waarom er geen voortgang is. Hij krijgt de vraag of dit het einde van Rutte II kan betekenen. Niet mijn streven, zegt de fractievoorzitter. „Maar het kan het gevolg zijn.”

Vrijdag 17 april ‘We moeten iets doen’

Zijstra is een harde in conflicten – maar hij maakt ze nooit persoonlijk. Die vrijdag moet Samsom eerder weg: hij wil zijn zoontje en wat vriendjes begeleiden bij de Leidse Singelloop. Zodra Rutte hier irritatie over laat blijken, schiet Zijlstra zijn PvdA-collega te hulp. „Kom op mensen, we laten Diederik gewoon gaan.” Even later verdedigt Zijlstra hem ook voor de camera’s: „We blijven privé belangrijk vinden, ook in dit soort omstandigheden.” Het verandert zijn inhoudelijke positie niet.

Verontrustend is dat omstanders constateren dat Rutte en Samsom niet meer de klik hebben waarmee ze deze coalitie de eerste tweeënhalf jaar overeind hielden. Ook Samsom merkt dat hij de premier, zegt hij in kleine kring, „niet kan bereiken”.

Die avond pakt de PvdA-leider volgens een betrokkene zijn telefoon. „Mark”, zegt hij, „we moeten iets doen. Dit gaat echt niet meer.”

Zaterdag 18 april Gemiste telefoontjes

Een doorbraak hangt vanaf zaterdag in de lucht, juist als de buitenwereld denkt dat de onderhandelaars elkaar met rust laten. Zijlstra heeft Dijkhoff vrijdagavond nog om wat extra ambtelijke adviezen gevraagd. Zaterdag belt de staatssecretaris hem erover terug. Hij zegt: als we het hoofdthema van de onderhandelingen verleggen, en niet de opvang maar de terugkeer van uitgeprocedeerden gaan benadrukken, zie ik mogelijkheden.

Zijlstra ziet ze ook: hij belt met Rutte. Zij spreken af dat Zijlstra Asscher benadert: Zijlstra kan de rationele benadering van de vicepremier beter hebben dan de soms emotionele houding van Samsom. Maar die zaterdag lukt het niet om contact te krijgen: Zijlstra en Asscher missen elkaars telefoontjes.

Zondag 19 april Die Asscher woont leuk!

Zondagochtend bereiken ze elkaar alsnog: de twee komen erop uit dat verbeterde terugkeer van uitgeprocedeerden de beste kans maakt vanuit centrale opvanglocaties, in de vijf grootste steden van het land. Samen met Ter Apel in Groningen zijn dan het noorden, midden en zuiden van het land gedekt. Het lijkt sterk op een idee dat Samsom al eerder die week, dinsdag, opperde, maar toen werd het niet gehoord bij de VVD.

Intussen komt Rutte die ochtend, het is half twaalf, bij Samsom thuis aan in Leiden. De PvdA-leider serveert maïsboterhammen: bruinbrood dat voor wit kan doorgaan, dat eten kinderen liever. Samsom hervat het gesprek over hun klik. Iets van het gevoel uit 2012 keert terug. Nee, we laten dit kabinet niet uit elkaar vallen, besluiten ze.

’s Avonds zijn Zijlstra en Asscher bij Eberhard van der Laan in Amsterdam. Ze willen hun ideeën toetsen bij een burgemeester met ervaring. Even is Zijlstra in verwarring als hij aankomt bij Van der Laans ambtswoning aan de Herengracht. Zijlstra denkt dat zijn chauffeur hem bij de vicepremier thuis heeft afgezet. Zó, denkt hij, die Asscher woont leuk!

Zijlstra en Asscher praten na het bezoek aan Van der Laan samen na. Is dit het muizengaatje voor beide partijen? Asscher belt meteen hierna met Samsom. Die nacht tikken zij, beide vanuit huis, gezamenlijk een nieuwe conceptbrief. Het is de vierde in vijf dagen.

Maandag 20 april ‘Gáán we weer’

Op Asschers ministerie – daar is ’s ochtends het maandagse standaardoverleg van de coalitie – overhandigen Asscher en Samsom hun brief aan de VVD. Is dit wat? Niet echt: een half etmaal later, vlak voordat ze rond tienen die avond weer om de tafel gaan, ontvangen ze de brief retour. Volledig verbouwd. Samsom is pissed off: gáán we weer.

De vijf besluiten er een eerdere VVD-brief bij te pakken, die juist door de PvdA was afgewezen, en die te vervlechten met deze brief. Het leidt tot hybride teksten, maar ze boeken wel vooruitgang. Als Samsom het ministerie na twaalven verlaat, zegt hij volgens een getuige tegen Rutte: „Nu niet meer loslaten.”

Dinsdag 21 april ‘Nu moeten we schieten’

De fracties worden op hoofdlijnen bijgepraat in hun wekelijkse vergadering. Om elf uur verzamelt de top van de coalitie zich weer op het Torentje. Het in elkaar schuiven van de brieven blijft een kwetsbaar proces. Rutte zegt een afspraak af om tijd te winnen, zo kunnen ze langer door.

In de avond spreken Zijlstra en Asscher opnieuw met Van der Laan, dit keer aangevuld met de burgemeesters van Rotterdam en Den Haag. Jozias van Aartsen, de oud-VVD-leider, ontvangt op een geheime locatie. Ook zij krijgen de grote lijnen te horen. Van Aartsen zal achteraf benadrukken dat dit „het énige contact” is geweest en dat de drie burgemeesters „alle rechten hebben voorbehouden” om afstand van de afspraken te nemen.

Na afloop zegt Zijlstra volgens een betrokkene tegen Asscher dat „de bal op de stip” ligt. „Dit moet het worden, nu moeten we schieten.” Asscher knikt. Achteraf wijzen de meeste betrokkenen dinsdagavond aan als moment waarop ze vrijwel zeker wisten: hier komen we uit.

Woensdag 22 april Wild van blijdschap

Die ochtend, op het ministerie van Financiën, slaat Klaas Dijkhoff tenslotte zijn laptop open. Hij typt de laatste aanpassingen in de brief, terwijl de andere onderhandelaars over zijn schouders meekijken. Opvang in vijf locaties, voor een beperkt aantal weken. Hoe lang ‘beperkt’ is, schrijven de onderhandelaars expres niet op – daar komen ze niet uit. De VVD bedoelt er een paar weken mee, de PvdA eerder drie maanden.

Het besef rijpt dat de coalitie de verreweg moeilijkste onderhandelingen van de afgelopen 2,5 jaar tot een goed einde gaat brengen. Een wisse dood is afgewend, waarmee de partijtoppen van VVD en PvdA in hun eigen beleving de keuze maken nog zeker anderhalf jaar – tot najaar 2016 – bij elkaar te blijven.

Ze nemen de planning voor de avond door. Wie doet de persconferentie? Varianten passeren: Rutte alleen, Samsom met Rutte, Rutte met Asscher? Samsom wil dat Rutte en Asscher het samen doen; dit is een kabinetsaangelegenheid. Even na zeven uur komen de fracties bij elkaar om het akkoord te bespreken. Beiden zijn er vrij snel uit. Opluchting overheerst.

Vanaf half tien is het een huishouden van Jan Steen in het Torentje. Samsom en Asscher halen hun woordvoerders naar binnen, Samsom loopt wild met zijn armen maaiend door de kamer. Kamerbewaarder Fuad gaat rond met een dienblad frisdrank en koffie.

Rutte buigt zich stilzittend over zijn tekst. Asscher oogt nerveus, staat op, gaat weer zitten. Hij houdt zijn papier met spreektekst tegen de muur om met pen wijzigingen aan te brengen.

Een kleine tien minuten later dalen hij en Rutte de trap van Algemene Zaken af – waar een rij camera’s klaarstaat om live te gaan voor de aankondiging van hun akkoord.