Net genoeg om gezicht EU te redden

EU-leiders schalen reddingscapaciteit op, maar openen geen extra legale migratiekanalen.

Twee Maltese militairen dragen een doodskist tijdens een ceremonie waarbij gisteren 24 migranten werden begraven die stierven toen hun boot omsloeg voor de Libische kust. Foto AFP PHOTO / MATTHEW MIRABELLI

Verwacht geen wonderen, was vooraf al gezegd. Die bleven gisteren dan ook uit op de speciale EU-top over de recente tragedies met bootvluchtelingen. Europese leiders besloten het strikt noodzakelijke te doen om nieuwe drama’s te voorkomen en schoven meer fundamentele kwesties voor zich uit tot de zomer.

„Ik had graag meer ambitie gezien, maar dat is nu nog niet mogelijk”, zei Jean-Claude Juncker, de voorzitter van de Europese Commissie na afloop. Het budget voor Triton, de EU-operatie op de Middellandse Zee, wordt verhoogd tot 9 miljoen euro per maand. Een nog steeds bescheiden verdriedubbeling. Martin Schulz, de voorzitter van het Europarlement, trok in een reactie vilein de vergelijking met de eurocrisis, toen banken met totaal andere bedragen werden gered.

De extra geldinjectie betekent een terugkeer naar de oude status quo: tot eind vorig jaar was het door Italië zelf gefinancierde ‘humanitaire marinemissie’ Mare Nostrum van kracht. Die operatie gold als succesvol, 170.000 vluchtelingen werden gered. Andere EU-lidstaten vreesden echter een ‘aanzuigende werking’. Daarom lanceerde het EU-grensbewakingsagentschap Frontex de operatie Triton.

De financiering daarvan wordt nu opgeschroefd tot het niveau van Mare Nostrum. EU-leiders erkennen zo impliciet dat het afbouwen van operaties verkeerd heeft uitgepakt. Het besef dat minder reddingsboten niet leiden tot minder vluchtelingen, maar wel tot meer doden, ruim 1.600 dit jaar al, is volgens een ingewijde nu wel doorgedrongen. „Pull-factor of niet, ze blijven komen.’’ Zaterdagnacht vonden 850 bootvluchtelingen de dood voor de Libische kust, de grootste bekende ramp tot nu toe en de directe aanleiding voor de top. Naast de geldinjectie deed een handjevol landen toezeggingen over extra schepen en helikopters.

Mislukking top dreigde

Het resultaat kwam moeizaam tot stand. Maandag sprak Federica Mogherini, de chef van de EU-diplomatie, nog uit het hart, nadat ministers van Buitenlandse en Binnenlandse Zaken onder haar leiding een eerste aanzet tot actie gaven. „We hebben in het verleden te vaak gezegd: dit nooit weer.” Maar in de daaropvolgende dagen raakte Mogherini’s betoog verloren in een vrij technische discussie over waar nou precies de grens van solidariteit ligt. Daardoor leek de top zelfs even te kunnen mislukken.

Uiteindelijk deden de EU-leiders meer dan hun ministers maandag - die spraken nog over een verdubbeling - en dus net genoeg om het gezicht te redden. De verdriedubbeling, een voorstel van Juncker overigens, wordt betaald uit reservepotjes van de Europese begroting. Het gaat dus niet om nieuw geld. En het vloeit uiteindelijk naar de lidstaten zelf, want zij worden voor deelname aan Triton betaald door Frontex.

Formeel is Triton geen reddingsoperatie – Frontex gaat over grensbewaking – maar de facto is het dat wel. „De wetten die op zee gelden zijn heel duidelijk”, zei Donald Tusk, de voorzitter van de Europese Raad van regeringsleiders. „Als zich een tragedie voltrekt, is Triton verplicht te reageren.” Het Triton-mandaat aanpassen, was volgens Tusk onnodig en onwenselijk. Dat zou hebben geleid „tot maandenlange discussies”, terwijl nu snelle actie vereist is.

De leiders legden verder veel nadruk op het voorkomen van migratie. Gedacht wordt aan een militaire operatie om schepen van smokkelaars te vernietigen. Daarnaast gaat Frontex een nieuw programma optuigen „voor de snelle terugkeer van illegale immigranten” en krijgen Noord-Afrikaanse landen hulp bij het indammen van migratie. „Afrika moet als collectief zijn verantwoordelijkheid nemen” en „doet echt te weinig”, zei de Nederlandse premier Mark Rutte. „Libië ligt de laatste keer dat ik checkte in Afrika, en niet in Europa.”

Legale migratiekanalen ontbreken

Het onderwerp waar met een grote boog omheen werd gelopen is wat de EU zelf kan doen om migratiestromen beheersbaar te maken: misschien wel de belangrijkste vraag. Landen in de frontlijn, zoals Italië en Griekenland, krijgen buitensporig veel vluchtelingen te verwerken. Legale migratiekanalen zijn er nauwelijks, wat koren op de molen is van smokkelaars. Maar geen enkele EU-leider voelt zich echt geroepen om in deze dossiers het voortouw te nemen.

Ja, er komt een proefproject, om erkende asielzoekers via een eerlijke sleutel over de EU te verdelen, maar deelname is vrijwillig en het gaat vooralsnog om een klein aantal plaatsen: 5.000. De frustratie hierover is groot bij Juncker en Tusk. „De wetteksten verhinderen een meer dwingende aanpak”, bromde Juncker.

Tusk: „Het opgeven van nationale belangen voor het grotere goed is altijd het meest uitdagende moment in onze discussies.” In juni wil hij hier op een top op terugkomen.