De miljoenen gaan naar de dochter van de president

Het zou dé manier zijn om in Oezbekistan aan vergunningen te komen: miljoenen cadeau doen. Twee in Nederland gevestigde bedrijven worden ervan verdacht. Eindbestemming: de brievenbusfirma van de Oezbeekse presidentsdochter.

Gulnara Karimova, toen nog niet onder huisarrest, bezoekt het Tashkent International Film Forum. Foto Yves Forestier

VimpelCom is een van de grootste telecombedrijven ter wereld, en het hoofdkantoor is gevestigd aan de Zuidas in Amsterdam. Zo’n vijftig werknemers besturen van hieruit een netwerk met 222 miljoen klanten in Rusland, Italië en groeimarkten als Bangladesh, Zimbabwe en Laos.

VimpelCom, een joint venture van het Noorse Telenor en de Russische Alfa Group, was in maart vorig jaar kort in het nieuws. Toen doorzocht de politie het hoofdkantoor aan de Zuidas in verband met de activiteiten van VimpelCom in Oezbekistan. Uit een rechtshulpverzoek dat het Openbaar Ministerie (OM) in augustus vorig jaar naar Zweden stuurde, en dat in bezit is van deze krant, blijkt dat het gaat om een politiek delicate corruptiezaak.

Het OM verdenkt VimpelCom van het betalen van smeergeld aan Gulnara Karimova (42), de oudste dochter van de president van Oezbekistan, via haar brievenbusfirma Takilant Ltd op Gibraltar. In het rechtshulpverzoek staat: „De strafrechtelijke onderzoeken die nu door de Zwitserse, Zweedse en Amerikaanse autoriteiten worden uitgevoerd, hebben aangetoond dat Gulnara Karimova, dochter van de huidige Oezbeekse president, vermoedelijk de uiteindelijk gerechtigde van Takilant is.”

Geld bleef ‘plakken’

Het verzoek maakt ook duidelijk dat de zaak veel omvangrijker is dan tot nu toe bekend was. Ook het Zweeds-Finse telecombedrijf TeliaSonera, dat in Rotterdam gevestigd is en 72 miljoen klanten heeft, zou Takilant smeergeld hebben toegeschoven. Het was dé manier om in Oezbekistan aan vergunningen en frequenties te komen, staat in verklaringen die managers van TeliaSonera hebben afgelegd bij justitie in Zweden.

Het OM becijfert in het rechtshulpverzoek minutieus hoeveel smeergeld de twee telecombedrijven, die in Nederland profiteren van het gunstige belastingklimaat, betaald hebben aan Karimova’s brievenbusfirma. Bij VimpelCom zou het gaan om 92,5 miljoen dollar tussen 2007 en 2011. TeliaSonera heeft volgens het OM 250 miljoen dollar overgemaakt. Omgerekend ontving Takilant 247,9 miljoen euro.

Het gaat niet alleen om rechtstreekse betalingen, maar ook om aandelentransacties, waarbij geld bleef ‘plakken’ bij Takilant. Volgens het OM werkte het zo: de brievenbusfirma kocht voor een schappelijk bedrag aandelen van de telecombedrijven, om ze vervolgens tegen een veelvoud terug te verkopen. Zo verwierf Takilant in 2007 voor 50 miljoen dollar aandelen van TeliaSonera Uzbek Telecom Holdings BV in Rotterdam. In 2010 verkocht Takilant de aandelen weer aan TeliaSonera voor 220 miljoen.

Gezocht door Interpol

Bij zulke verdachte transacties waren Nederlandse financiële instellingen behulpzaam. In de bijlagen van het rechtshulpverzoek duiken namen op als ING Trust Desk, Orangefield Trust en notariskantoor Houthoff. Die laatste was de notaris die de aandelenoverdracht afhandelde waardoor de brievenbusfirma van de presidentsdochter 170 miljoen rijker werd. Notarissen hebben een wettelijke onderzoeksplicht die voorschrijft dat ze moeten controleren op welke wijze de verkoper de aandelen verkregen heeft. Notarissen, maar ook banken en trustkantoren, moeten verdachte transacties ook melden. Houthoff reageert niet inhoudelijk op vragen van deze krant.

Het waren in elk geval niet ING, Orangefield en Houthoff die deze internationale corruptiezaak aan het rollen hebben gebracht. Dat gebeurde in juni 2012 in Zwitserland, door de Geneefse bank Lombard Odier. Toen drie Oezbeken geld wilden opnemen van de rekening van Takilant meldde de bank dat aan de autoriteiten. Onder de drie was Gayane Avakyan, de toen 28-jarige assistente van de presidentsdochter. Avakyan is directeur van Takilant.

De bank stapte naar justitie omdat bij controle bleek dat een van de gemachtigden van de rekening, Bechzod Achmedov, ook een vertrouweling van de presidentsdochter, door Interpol werd gezocht. Enkele dagen later legde Zwitserland beslag op de tegoeden van Takilant bij Lombard Odier en andere banken. Dat bedrag is opgelopen tot 800 miljoen frank (771 miljoen euro), zo berichtte de Zwitserse krant Tages-Anzeiger dinsdag.

Sinds juni 2012 dijt het onderzoek uit. Zwitserland verdenkt inmiddels zes Oezbeken, onder wie de presidentsdochter, van grootschalig witwassen. Frankrijk legde beslag op een appartement in Parijs, een villa aan de Côte d’Azur en een kasteel in Île-de-France. In Zweden ligt beslag op 1,8 miljard Zweedse kronen (193 miljoen euro), waarvan 30 miljoen euro op verzoek van het Nederlandse OM en het Amerikaanse ministerie van Justitie.

Na Zwitserland begonnen Zweden, Nederland en de VS – VimpelCom heeft een beursnotering aan de Nasdaq in New York – onderzoeken. Om die te coördineren wordt op verzoek van Nederland samengewerkt in Eurojust, de in Den Haag zetelende organisatie van justitiediensten in de Europese Unie. Bij zulk overleg wordt niet alleen informatie uitgewisseld, maar worden ook afspraken gemaakt, zegt een woordvoerster van Eurojust. „Niet elk land kan immers dezelfde privé- of rechtspersonen voor dezelfde feiten vervolgen.”

Meer dan 1 miljard smeergeld

Dus ‘doet’ Zwitserland de zes Oezbeken wegens witwassen. En Zweden drie managers van de telecombedrijven en drie Oezbeken, onder wie de presidentsdochter, wegens omkoping. Nederland mikt op de rechtspersonen die betrokken zijn bij de smeergeldtrajecten. VimpelCom en TeliaSonera zijn hier gevestigd, maar Nederland pakt ook de brievenbusfirma van de presidentsdochter in Gibraltar aan. Daarnaast is Nederland een apart strafrechtelijk financieel onderzoek begonnen om de criminele winst af te pakken.

In het rechtshulpverzoek wordt het totaalbedrag geschat op 647,9 miljoen euro. Komt het tot een ontnemingszaak, dan kan dat de grootste in de Nederlandse geschiedenis worden. Het OM wijst erop dat de bedragen lopende het onderzoek nog kunnen wijzigen. Verder geeft het OM geen commentaar.

De lijst van ontnemingszaken wordt nu aangevoerd door SBM Offshore met een boete van 40 miljoen dollar en 200 miljoen dollar ontneming. Nederland zal dat geld niet allemaal kunnen houden. Volgens internationale verdragen wordt dat doorgaans gedeeld tussen de landen die hebben samengewerkt.

Het smeergeld van deze twee telecombedrijven is maar een klein deel van het hele criminele vermogen dat Gulnara Karimova heeft vergaard, onthulden vorige maand Oost-Europese journalisten verenigd in Organized Crime and Corruption Reporting Project. Gulnara Karimova zou met hulp van vertrouwelingen sinds 2001 alleen al in de telecom meer dan 1 miljard dollar hebben getoucheerd – of afhandig gemaakt. Verder bemoeide zij zich met een lange reeks bedrijven in de media, frisdrankenindustrie, bouw en energie. Zonder smeergeld geen zakendoen in Oezbekistan.

De kans dat de hoofdverdachte in dit internationale corruptieschandaal in het Westen kan worden berecht, is klein. Tot 2011 genoot Karimova, die vertoefde in de internationale jetset, diplomatieke bescherming als VN-ambassadeur in Genève. Daarna vertrok ze uit Zwitserland en kreeg justitie daar te maken met felle juridische tegenwerking. Takilant en Avakyan (de assistente van Karimova) probeerden in 2013 via de rechter te voorkomen dat bankgegevens aan Zweden werden gegeven (wat mislukte).

Succesvoller was de regering van Oezbekistan. Die kreeg bij het Bundesstrafgericht gedaan dat een laptop en een usb-stick die bij een huiszoeking bij Oezbeekse verdachten waren gevonden, een diplomatieke status kregen en niet in het onderzoek gebruikt mochten worden.

Huisarrest is niet zeker

In Zwitserland, waar inmiddels een procedure tegen Gulnara Karimova loopt, verdedigt nu een door de Zwitserse staat betaalde advocaat haar zonder dat hij zijn cliënt ooit gezien heeft. Karimova staat sinds februari vorig jaar namelijk onder huisarrest in Oezbekistan. Haar vriend Rustam Madumarov en assistente Gayane Avakyan zijn, volgens berichten op internet, in juli vorig jaar door een militaire rechtbank in Oezbekistan veroordeeld tot celstraffen. Volgens de onbevestigde berichten kwamen de autoriteiten in dat land in actie nadat Karimova in ongenade was gevallen bij haar vader.

President Islam Karimov regeert het Centraal-Aziatische land sinds de Sovjettijd met ijzeren vuist. Steve Swerdlow, onderzoeker Centraal Azië van Human Rights Watch en Oezbekistan-specialist, zegt dat niets zeker is over wat er in Oezbekistan gebeurt. „Oezbekistan is zo gesloten dat de enige informatie die er over Karimova is, van haarzelf gekomen is”, zegt hij. „Het is onmogelijk die te verifiëren. Het is niet eens zeker dat ze huisarrest heeft, al wordt dat wel algemeen aangenomen. Het huisarrest kan ook te maken hebben met het saboteren van de buitenlandse strafrechtelijke onderzoeken.

„Vriend Rustam Madumarov en assistente Gayane Avakyan hebben inderdaad terechtgestaan voor een militair tribunaal. Dat betekent dat er niets over naar buiten komt. We weten niet eens of zij hun straf uitzitten. Er kan ook een overeenkomst gesloten zijn.”