Hoe zat het ook alweer? De Armeense genocide nog eens uitgelegd

Militairen bij de skeletten van een uitgemoord Armeens dorp in Oost-Turkije. Foto AFP

Vandaag is het precies honderd jaar geleden dat de Armeense genocide begon, en dat wordt wereldwijd herdacht. Wat er precies wordt herdacht, waarom dat vandaag gebeurt en waarom Turkije zich daar zo druk over maakt lees je allemaal hier.

  • Wat wordt er vandaag precies herdacht?

De moord op het Armeense volk in de periode tussen 1915 en 1923. Destijds bestond Turkije nog niet, maar was het Turkse volk onderdeel van het overwegend islamitische Osmaanse rijk. Binnen de grenzen van het rijk woonden verscheidene volkeren en religieuze groepen, onder wie ook twee miljoen Armeniërs die christenen waren. Zij verbleven voornamelijk in de provincie Anatolië, tegenwoordig het Aziatische deel van Turkije.

Foto screenshot Wikipedia

De provincie Anatolië in het oude Osmaanse Rijk. Foto screenshot Wikipedia

In 1909 was de militaire groepering ‘Jonge Turken’ aan de macht gekomen na een staatsgreep. In eerste instantie werkte deze groepering samen met Armeense politieke partijen. Toen de Armeense christenen in 1913 echter hervormingen wilden en daarvoor steun kregen van buitenlandse mogendheden Rusland, Engeland en Frankrijk werd die inmenging door de ‘Jonge Turken’ als een bedreiging gezien. Zij vreesden de afbrokkeling van het Osmaanse Rijk. Het leidde tot een vertrouwensbreuk en later het begin van etnische zuiveringen, waar ook het Armeense volk slachtoffer van werd.

  • Waarom is de herdenking vandaag?

Op 24 april 1915 worden meer dan tweehonderd Armeense politieke leiders, bankiers en intellectuelen in Istanbul opgepakt en weggevoerd. Later die dag worden nog eens vierhonderd Armeniërs opgepakt. Allemaal worden ze geëxecuteerd in de gevangenis in Anatolië. De arrestaties van die dag zijn het resultaat van lange voorbereidingen van de ‘Jonge Turken’. Al ruim voor deze dag waren er voorvallen van mishandeling en discriminatie, en Armeense soldaten in het Ottomaanse leger waren al eerder ontwapend. Toch is het pas op 24 april dat de intenties van de Turken duidelijk worden.

  • Hoeveel mensen zijn er omgekomen?

Daarover lopen de schattingen uiteen. Nadat de vooraanstaande Armenen waren vermoord richtten de Turken hun geweld op Armeense mannen, om zo elk risico op een gewapende opstand in de kiem te smoren. Daarna werden oudere mannen, vrouwen en kinderen gedeporteerd naar de Syrische woestijn. Tijdens deze zogenaamde ‘dodenmarsen’ stierven er massaal mensen aan de verschrikkelijke omstandigheden.

Foto AFP

Een foto uit juni 1915 waarop het ophangen van Armeniërs door soldaten van het Osmaanse Rijk is te zien. Foto AFP

Het precieze dodental is nooit vastgesteld. Armeense autoriteiten spreken van minstens 1,5 miljoen doden. Turkije zegt dat er 300.000 tot 500.000 slachtoffers vielen, onder wie ook Turken. De meeste historici houden een getal tussen de 800.000 en 1 miljoen doden aan.

  • Waarom ligt dit zo gevoelig in Turkije?

De Turken erkennen dat er veel doden zijn gevallen in de betreffende periode, maar zeggen dat de omgekomen Armeniërs oorlogsslachtoffers zijn en dat er ook velen Turken te betreuren waren in deze bloedige tijd. Toch zijn er ook getuigenverslagen van moordpartijen in de deportatiekampen in Syrië.

In de jaren erna is het Turkije ontstaan zoals we dat kennen. Sindsdien heeft de staat altijd veel nadruk gelegd op de grootsheid van het Turkse volk. Daarbij horen geen misdragingen, en dus is het zwarte verleden lange tijd verzwegen.

Documentaire

Twee Nederlanders met Armeense en Turkse voorouders, Ara Halici en Sinan Can, maakten ter gelegenheid van de 100-jarige herdenking een 6-delige serie, waarin ze op zoek gaan naar het antwoord op de vraag: was de moord op Armeniërs genocide? De laatste aflevering wordt zondag op NPO2 uitgezonden. Bekijk de hele serie via NPO.

De ontkenning van de volkerenmoord is zodoende diepgeworteld in de Turkse samenleving. In 1981 nam Turkije het officiële standpunt in dat er geen sprake was van volkerenmoord, maar van incidentele geweldsuitbarstingen. Tegenwoordig is in de wet vastgelegd dat het strafbaar is om te spreken van de Armeense genocide. De huidige president Erdogan is fel tegenstander van de benaming genocide, en ziet elke vermelding van het woord als een provocatie.

  • Wie spreken eigenlijk van een genocide?

De Verenigde Naties erkennen de moord op de Armeniërs al sinds 1985 als genocide. Daarnaast zijn er 26 landen die op een of andere manier spreken van een genocide, waaronder Nederland. Hier spreken we van de “kwestie van de Armeense genocide”. Op 15 april van dit jaar nam het Europees Parlement een motie aan waarin het woord genocide voorkwam.

De 100-jarige herdenking is door een aantal landen aangegrepen om de dood van de Armeniërs te omschrijven als genocide. Dit tot woede van Turkije. Uitlatingen van Duitsland en Oostenrijk leidden tot diplomatieke relletjes en de ambassadeur van Vaticaanstad werd zelfs op het matje geroepen nadat de paus zich had uitgesproken over de volkerenmoord.

  • Hoe herdenkt Armenië vandaag?

Armenië, nu een buurland van Turkije met een gesloten grens, houdt vandaag een grote herdenking in de hoofdstad Jerevan. Daar ontvangt president Serzj Sarkisian zijn collega’s uit onder andere Rusland, Frankrijk en Cyprus. Nederland stuurt de ambassadeur naar de herdenking. De afgelopen weken zijn in meerdere landen, ook in Nederland, herdenkingen gehouden door Armeniërs en sympathisanten. President Erdogan van Turkije heeft de herdenking in Armenië een belediging van Turkije genoemd.

Foto EPA/Alexey Nikolsky

De Russische president Poetin tijdens de herdenkingsceremonie van de Armeense genocide die vandaag gehouden wordt in de Armeense hoofdstad Jerevan. Foto EPA/Alexey Nikolsky

Lees ook vandaag in nrc.next: Genocide, precies een eeuw geleden (€).