Kijk eens hoe wij het doen, zeggen de Australiërs

De Australiërs denken een oplossing te hebben voor de bootvluchtelingen die naar hun land komen. Ze laten ze gewoon niet meer toe. Werkt dat? En mag dat?

Beeld Australische overheid

Een 175 meter lang Australisch marineschip meerde vorige week vrijdag af in de Vietnamese havenstad Vung Tau met een bijzondere missie: het terugbrengen van 46 Vietnamese vluchtelingen.

De vluchtelingen waren voor de Australische kust opgepikt. Aan boord werd hun asielaanvraag afgewezen, zodat ze linea recta geretourneerd werden naar Vietnam. Zonder ooit één voet down under te zetten.

Australië heeft een ultra-restrictief asielbeleid. Bootvluchtelingen komen er gewoon niet in. Mocht de Europese Unie voor zo’n oplossing kiezen, nu de situatie met bootvluchtelingen in de Middellandse Zee onhoudbaar lijkt, dan kan de tocht van ‘Her Majesty’s Australian Ship’ Choules een voorbeeld zijn voor Italiaanse, Spaanse en wellicht Nederlandse fregatten.

In Australië is een conservatief-liberale regering aan de macht. Die regering, onder leiding van premier Abbott, redeneert als volgt: als asielzoekers weten dat ze nooit per boot Australië bereiken, wagen ze hun levens niet. „De enige manier om nog meer doden te voorkomen, is door de boten te stoppen”, zei Abbott maandag in een reactie op de drama’s op de Middellandse Zee. „Daarom is het zo belangrijk”, voegde hij daaraan toe, „dat Europa zeer krachtig beleid formuleert dat een einde maakt aan mensensmokkel.”

Wat Abbott bedoelt is: Europa kijk eens wat wij in Australië in twee jaar voor elkaar hebben gekregen.

Ook de Australiërs waren geschokt

Nog niet zo lang geleden, waren het Australiërs die geschokt en angstig keken naar beelden van schipbreukelingen voor hun kust. Vanaf 2008, toen zeven schepen met in totaal 161 asielzoekers in Australische wateren terechtkwamen, steeg het aantal bootvluchtelingen explosief. In 2012 trof de Australische marine 278 boten met 17.200 vluchtelingen aan, in 2013 waren dat 300 schepen met 20.582 vluchtelingen, blijkt uit statistieken van het Australische parlement. In die twee jaar stierven minstens 640 schipbreukelingen. Pakistan, Iran, Sri Lanka, Afghanistan en Irak zijn de belangrijkste landen van herkomst. Vaak stappen ze in Indonesië op een boot. Die aantallen vallen overigens in het niet bij de 500.000 tot 1.000.000 vluchtelingen die de EU dit jaar verwacht.

Na zijn verkiezingsoverwinning in 2013 beloofde Abbott dat Australiërs niet langer hoefden te aanschouwen hoe zich in de wateren voor hun kust scheepsrampen voltrokken. Én Australiërs hoefden niet langer te vrezen dat hun land jarenlang overspoeld zou worden door asielzoekers. In minder dan twee jaar tijd heeft Abbott de overwinning geclaimd: het aantal boten dat Australische wateren bereikt is volgens zijn regering met 90 procent gedaald.

Of die informatie klopt, is moeilijk te controleren. Een van de eerste stappen van Abbott was om totale geheimhouding te bevelen over het aantal vluchtelingenboten dat door de Australische marine en kustwacht werd onderschept. Te veel vluchtelingennieuws zou andere asielzoekers alleen maar op het idee brengen de overtocht te proberen.

Bij hoge uitzondering maakte minister voor immigratiezaken Peter Dutton in januari bekend dat in de anderhalf jaar dat Abbott aan de macht is, vijftien vluchtelingenboten, met aan boord 429 asielzoekers, door de Australische marine en kustwacht gekeerd zijn. Dat terugkeren is nieuw. Vluchtelingen van zeewaardige boten worden niet gered, maar richting Indonesië gesleept. Dit levert ruzie met Indonesië op, dat ook niet zit te wachten op asielzoekers, maar zorgt er wel voor dat de bootvluchtelingen statistisch en publicitair gezien verdwenen zijn.

Bootvluchtelingen die wel door de Australische autoriteiten worden opgepikt, wacht geen beter lot. Australië breidde de afgelopen jaren de samenwerkingsverbanden met arme eilandstaatjes uit. In ruil voor ontwikkelingsgeld stuurt Australië bootvluchtelingen naar detentiecentra op Papoea-Nieuw-Guinea, Nauru (een piepklein eilandje in de Stille Oceaan op 3.000 kilometer van de Australische kust) en binnenkort ook Cambodja. Sinds kort heeft Australië een afspraak dat asielzoekers die inderdaad politiek asiel verdienen zich in deze landen, en dus niet in Australië, mogen vestigen.

De boodschap van de Australische overheid:

Hoe ze het doen is geheim

Het kost veel geld om de uitgestrekte Australische noordkust te surveilleren. Hoe de Australische marine en kustwacht te werk gaan is geheim, maar analisten vermoeden dat er minstens vijftien patrouilleschepen, drie fregatten die een langere afstand kunnen afleggen, drie geavanceerde Orion-vliegtuigen, acht kleinere patrouillevliegtuigen en een gevangenisschip bij betrokken zijn. Ter vergelijking: de Europese kustwachtmissie Operatie Triton in de Middellandse Zee, bestaat op dit moment uit drie grotere schepen en een handjevol motorboten, vliegtuigen en helikopters. De EU gaat dat wel uitbreiden.

De kosten van de grensbewaking in Australië bedroegen vorig jaar circa 600 miljoen Australische dollar (477 miljoen euro). Daar komen nog de kosten van de buitenlandse detentiecentra van 2,9 miljard dollar bovenop. Ook moet Australië de komende vier jaar Papoea-Nieuw-Guinea 400 miljoen dollar extra aan ontwikkelingshulp betalen. Ter vergelijking, Operatie Triton moet het doen met 35 miljoen euro per jaar.

Premier Tony Abbott mag zijn vluchtelingenbeleid een succes vinden, onomstreden is het allerminst. De detentiecentra zitten overvol. Sommige asielzoekers wachten meer dan een jaar op behandeling van hun asielaanvraag. Ze gaan in hongerstaking of proberen zelfmoord te plegen. De asielzoekers die vastzitten op Manus Island, het detentiekamp in Papoea-Nieuw-Guinea, vrezen dat ze worden aangevallen door de lokale bevolking als ze zich in het arme land vestigen.

Het is in strijd met internationaal recht

De Australische aanpak van bootvluchtelingen is in strijd met internationaal recht, zegt Juan Mendez, VN-rapporteur inzake foltering. De omstandigheden in de detentiecentra zijn zó slecht dat het Australische beleid het VN-Folterverdrag schendt. Abbott reageert daarop door te zeggen dat „Australiërs er kotsmisselijk van worden door de VN de les te worden gelezen”.

Eerder oordeelden mensenrechtenorganisaties dat het niet alleen gênant is dat Australië, een van de rijkste landen ter wereld, de opvang van vluchtelingen uitbesteedt aan ontwikkelingslanden, maar dat dit in strijd is met het VN-Vluchtelingenverdrag. Dat was gisteren ook de reactie van de VN-Vluchtelingenorganisatie op de enkele reis die de 46 Vietnamese asielzoekers aan boord van HMAS Choules kregen. Zo snel, middenin op zee, een complex asielverzoek afhandelen kan nooit deugdelijk zijn, aldus de VN-Vluchtelingenorganisatie. Dat is kwalijk, zegt een woordvoerder vanuit Bangkok. „Australië vergroot zo de risico’s van mensen die kwetsbaar zijn.”