Breng slachtoffer en verdachte bij elkaar

Mediation in het familierecht bestond al, nu is er ook mediation in het strafrecht. En het werkt. „Het kan het slachtoffer helpen met de verwerking.”

Een oude vrouw was op straat beroofd van haar scooter door twee jongens. Ze waren nog jong, pas 14. De overval had de vrouw erg aangegrepen, en ze was bang geworden op straat. Maar ze was ook bezorgd over de jongens. Haar eigen broer was al vroeg op het verkeerde pad geraakt, en het was nooit meer goed gekomen. Dat wilde ze graag zeggen tegen de jongens. En dat kon ook, in een mediation die liep naast het strafproces. Het resultaat van dat gesprek: de jongens waren onder de indruk van de ontmoeting met de vrouw en spraken af een nieuwe scooter voor haar te betalen. Nakomen van die afspraak is dan een voorwaarde voor de voorwaardelijke straf die de jongens kregen.

Rechter Anne Martien van der Does noemt dit voorbeeld om te tonen hoe goed mediation in het strafrecht kan werken. Zo’n bemiddelend gesprek is niet onomstreden.

Terwijl mediation in familie- en bestuursrecht inmiddels veel wordt toegepast, naast en in procedures, was men daar in het strafrecht lang huiverig voor. Slachtoffers zouden nogmaals gedupeerd kunnen raken door verdachten die alleen maar uit zijn op een lichtere straf; wat daders in mediation zeggen, zou als bekentenis kunnen worden gezien; en het zou extra werk opleveren voor toch al overbelaste magistraten.

Schade

Maar de rol van slachtoffers in het strafproces is in de laatste jaren belangrijker geworden. Ze hebben spreekrecht, en ook is de mogelijkheid om schade te verhalen in het strafproces verbeterd. Bovendien is het besef gegroeid dat het belangrijk is de verhoudingen tussen slachtoffer en dader te herstellen, en dat straf en bureaucratische schadevergoeding daarvoor niet toereikend zijn.

Mediation kan helpen, zegt Van der Does. Zij coördineerde de introductie van mediation in het strafrecht vanuit de rechterlijke macht. Annelies Hoekstra, van het Openbaar Ministerie, is de landelijke projectleider. In 2011 was er een eerste pilot in Amsterdam en vorig jaar experimenteerden zes rechtbanken en parketten met mediation in het strafrecht. De bedoeling is dat dit jaar alle arrondissementen meedoen. Het kabinet neemt er in de zomer een formeel besluit over, maar de voorbereidingen zijn al begonnen.

„In het strafrecht raken slachtoffer en verdachte van elkaar verwijderd. Mediation brengt hen weer bij elkaar”, zegt officier Hoekstra. „Het kan het slachtoffer helpen met de verwerking. Dan ziet zo iemand: hij is niet zo agressief als ik dacht.”

Van der Does heeft het ook meegemaakt: slachtoffers die na een beroving zo bang zijn dat ze de straat niet meer op durven. „Als die overvaller wordt teruggebracht tot menselijke proporties, kan dat erg helpen. En de verdachte kan beter laten zien wat voor persoon hij is.”

Van mediation wordt vaak gedacht dat het vooral geschikt is bij mensen die een relatie hebben, en elkaar ook ná de strafzaak nog tegenkomen. Buren bijvoorbeeld, klasgenoten, familieleden. In een Amsterdamse mediation kregen buren meer begrip voor een overlastgevende buurman met ernstige psychische problemen.

Maar het kan in alle zaken, zegt rechter Van der Does, zelfs in „heftige, zoals huiselijk geweld of verkrachting”. Mediation kan ook nuttig zijn bij eenmalige incidenten; mishandeling in het uitgaansleven bijvoorbeeld, of verkeersmisdrijven, zegt Hoekstra. „Dan kan een kleine vergissing ernstige gevolgen hebben, en voelt de dader zich vaak ellendig en schuldig.”

Er is wel een belangrijke voorwaarde, zegt rechter Van der Does: „De dader moet écht bereid zijn verantwoordelijkheid te nemen voor zijn daden, en niet denken dat hij er door mediation licht vanaf komt bij de rechter.” Anders bestaat het risico dat het slachtoffer nog een keer een nare ervaring heeft, zegt ze, omdat zo’n calculerende dader helemaal niet echt in hem geïnteresseerd is.

Volgens officier Hoekstra levert een geslaagde mediation niet standaard strafvermindering op: „Officier en rechter moeten er wél rekening mee houden. De verdachte kan zo laten zien dat hij verantwoordelijkheid neemt voor zijn daden en het beste voorheeft met het slachtoffer.”

Mediation kan ook als stok achter de deur worden gebruikt. Er worden vaak heel praktische afspraken gemaakt. Nakoming ervan kan de rechter onderdeel maken van een voorwaardelijke straf, of de officier van een voorwaardelijk sepot.

Van der Does en Hoekstra hebben al van alles zien langskomen. Buurtgenoten die elkaar niet meer willen tegenkomen spreken af bij welke supermarkt ze gaan winkelen. Klasgenoten spreken af elkaar op school voortaan te negeren. Ex-echtgenoten komen een straatverbod overeen.

En misschien wel de belangrijkste: schadevergoedingen. „Die moeten tegenwoordig in het strafproces worden afgedaan”, zegt Van der Does. „Dan is het heel prettig als daar vooraf in mediation afspraken over zijn gemaakt, en de schade soms zelfs al betaald is.”

Hoekstra maant wel tot realisme. Je kan wel van alles afspreken in mediation, maar niet voor alle afspraken geldt dat als je ze niet nakomt, je dan meteen in de gevangenis belandt.

Geen bezuiniging

De bedoeling van mediation is dat achterliggende problemen worden opgelost, waardoor de recidive terugloopt. In Nederland is de praktijk nog te pril, maar er zijn studies uit het buitenland die laten zien dat dat zo werkt. Wordt mediation vroeg ingezet, bijvoorbeeld als alleen de politie nog betrokken is, dan kan dat soms een hele procedure voorkomen.

Maar zie het niet als bezuiniging, benadrukken Hoekstra en Van der Does. Mediation is vooral een extra mogelijkheid maatwerk te leveren, voor slachtoffer en dader. Zo kan bij een positief verloop soms een lagere straf volgen, zodat de dader nog een VoG – een ‘verklaring omtrent het gedrag’ – kan krijgen. Dat is vooral bij jongeren belangrijk. Van der Does: „Nu kan je iets met zaken die eerder frustrerend waren. Soms heb je het gevoel dat je echt recht hebt gedaan.”

Nog niet iedereen is ervan overtuigd dat mediation een nuttig instrument in het strafrecht is. Hoekstra: „Ik heb de indruk dat er advocaten zijn die verdachten uit gewoonte adviseren te zwijgen. Dat staat mediation in de weg, terwijl dat voor zijn cliënt misschien beter zou zijn.”

En onderzoek blijft nodig. Over timing bijvoorbeeld: soms is het aanbod voor het slachtoffer nog te vroeg, dan is de daad nog te vers.