Zweden vindt prostituees bezoeken niet cool meer

„Ook mannen nu tegen betaalde seks.”

Armin A. (r) gisteren in de rechtbank Maastricht. Staand advocaat Vonken. Vierde van links rechtbankvoorzitter Goessen. Tekening Aloys Oosterwijk/ANP

Klanten van prostituees krijgen zelden aandacht, maar in de Valkenburgse zedenzaak – die draait om een 16-jarig meisje – werden al meer dan vijftig klanten gehoord. Ze zijn in ieder geval strafbaar omdat het meisje minderjarig is. Als het aan de ChristenUnie ligt, krijgt Nederland een systeem waarin alle klanten strafbaar zijn. Net als in Zweden.

Gisteren sprak de Zweedse hoogleraar maatschappelijk werk en onderzoeker Sven-Axel Månsson op het symposium Mannen die seks kopen over de verantwoordelijkheid van die klanten en over het ‘Zweedse model’. Sinds 1999 wordt in Zweden niet de prostituee vervolgd, maar de man die voor haar diensten betaalt. Die kan een jaar cel krijgen of een boete tot 2.000 euro. Die wet noemt Månsson „een historische verschuiving in denken over prostitutie”.

Het effect ervan is volgens Månsson op diverse vlakken te zien. In 1996 werkten er 650 vrouwen in de Zweedse straatprostitutie, in 2014 nog zo’n 250. Ook het aantal klanten is afgenomen: in 1996 bezocht 13 procent van de Zweedse mannen wel eens een prostituee, in 2014 nog 8 procent.

Månsson zag ook de aard van het contact veranderen. Er zijn meer seksadvertenties op internet. „Dat komt ook omdat ons leven zich sowieso meer op internet afspeelt.”

Nooit vrijwillig

Het idee achter de Zweedse wet is dat prostitutie nooit vrijwillig is en dat het niet past binnen een samenleving waar mannen en vrouwen gelijk zijn. „Het heeft niet zoveel zin alleen het betalen voor seks strafbaar te stellen. Daarmee los je maar een deel van het probleem op”, zegt Månsson. „De strafbaarstelling heeft vooral effect op wat wij occasional costumors noemen – mannen die af en toe een prostituee bezoeken. Voor hen is het vooruitzicht op een mogelijke straf een reden om niet meer te gaan.”

De mannen die frequent betaalde seks hebben, de regulars, zijn er veel minder gevoelig voor. „Zij zijn meer gebaat bij therapie of begeleiding. Bij deze mannen ligt er vaker een groter probleem aan ten grondslag: een seksverslaving of de behoefte een vrouw te domineren.”

Zulke begeleiding is onderdeel van het Zweedse model. Mannen kunnen contact opnemen met de telefonische helpdesk of intensievere hulp krijgen van een sociaal werker. Ook voor de prostituees zijn sociaal werkers beschikbaar voor voorlichting, begeleiding en therapie. Zij helpen de vrouwen als ze willen stoppen met hun werk. „Die veelomvattendheid is het belangrijkste aan het Zweedse model”, zegt Månsson.

De Nederlandse ChristenUnie diende vorig jaar een wetsvoorstel in om seks met iemand die tot prostitutie is gedwongen strafbaar te maken. Zweden onderscheidt gedwongen en vrijwillige prostitutie niet. Daardoor worden ‘vrijwilligers’ de dupe van de strafbaarheid van hun klanten. Geld verdienen wordt zo moeilijker.

„Klopt”, zegt Månsson. „Sommige vrouwen voelen zich in een hoek gedreven. Maar veel meer vrouwen zijn blij dat ze nu de mogelijkheid hebben te stoppen met het werk.”

Hoewel de wet in Zweden aanvankelijk vooral door vrouwen positief ontvangen werd, is inmiddels 60 procent van de mannen voor. „Het heeft dus ook een normatief effect.”

Want dat moet centraal staan volgens Månsson: de verandering in denken. „Onze seksdrive is aangeboren, de wil of behoefte ervoor te betalen niet. Maar we zijn wel gewend te betalen voor seks. Dat is cultureel bepaald en dus te veranderen. Jonge Zweedse mannen vinden het niet meer cool om een prostituee te bezoeken.”