Veertien doden op weg naar EU, elke dag weer

Na de ramp dit weekend kwamen gisteren weer drie boten in de problemen op de Middellandse Zee. NRC besteedt deze week extra aandacht aan de vluchtelingen. Vandaag geven we een overzicht van de problemen. Vanaf morgen staan drie dagen lang de oplossingen centraal.

Overlevende van de boot die zaterdagnacht kapseisde en waarbij volgens de VN 800 doden vielen, bij aankomst gisteren in de haven van Catania op Sicilië. Tot nu toe zijn 28 mensen gered. Foto Alessandra Tarantino/AP

Wat is het probleem?

Iedere dag wagen honderden migranten de oversteek van Noord-Afrika naar Europa. Het gemiddelde staat dit jaar op 293 mensen per dag. Een deel overleeft de reis niet. Als je het gemiddelde neemt, gaan er elke dag van het jaar veertien mensen dood.

Dit speelt toch al jaren?

Bootvluchtelingen zijn al sinds de jaren negentig in het nieuws, toen de meeste Europese landen hun immigratiebeleid aanscherpten. Maar de afgelopen twee jaar is het aantal vluchtelingen drastisch toegenomen. Volgens de Verenigde Naties zijn er vorig jaar zo’n 220.000 mensen illegaal de Middellandse Zee overgestoken. Dit jaar moet Europa rekening houden, zo waarschuwt de Europese grensbewakingsorganisatie Frontex, met tussen de 500.000 en één miljoen bootvluchtelingen.

Waarom zijn er steeds meer bootvluchtelingen?

Voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog zijn er wereldwijd meer dan 50 miljoen mensen op de vlucht. Rondom het rijke, vreedzame Europa speelt zich een aantal zeer gewelddadige conflicten af. Zo verkeert Libië in diepe armoede en wetteloosheid. En Libië is het belangrijkste doorvoerland voor migranten die de EU binnen proberen te komen. In Syrië en Somalië woedt een burgeroorlog en ondanks de VN-vredesmissie is het in Mali nog lang niet veilig. In Nigeria zaait Boko Haram dood en verderf en in Eritrea vlucht men voor een totalitair regime dat zijn bevolking een soms decennialange dienstplicht oplegt.

Wat doet de EU?

Gisteren is er een tienpuntenplan gepresenteerd. Op een ingelaste top donderdag moeten aanvullende besluiten worden genomen. Er zijn vier hoofdvragen. Hoe stoppen we de mensensmokkelaars die voor geld de levens van honderden mensen in gevaar brengen? Hoe kunnen we meer doen om mensen op zee te redden? Hoe helpen we de Europese landen die het meest worden getroffen door de vluchtelingenstroom? En hoe kunnen we beter samenwerken met de landen waar de vluchtelingen vandaan komen of vertrekken?

Hoelang duurt zo’n boottocht?

Vanuit Libië ben je zeker twaalf uur onderweg. Vanuit Egypte duurt een reis naar Zuid-Italië ongeveer zes dagen, vanuit Turkije iets langer.

Waardoor overlijden mensen onderweg?

Daar zijn verschillende oorzaken voor. Sommigen overlijden aan boord, bijvoorbeeld door uitputting of onderkoeling. Maar er zijn ook andere oorzaken. Zo werden er vorig jaar juli 45 lijken in het vooronder van een vissersboot gevonden: vergiftigd door de uitlaatgassen van de dieselmotor. In een ander schip stierven mensen in het ruim aan zuurstofgebrek.

Een nieuw probleem vormen godsdiensttwisten aan boord: Afrikaanse moslimvluchtelingen zouden vorige week christenen uit Ghana en Nigeria van boord hebben geduwd omdat ze tot de verkeerde god baden. Het was de eerste keer dat zoiets gebeurde.

Smokkelaars brengen een boot opzettelijk in de problemen. Ze geven dan een satelliettelefoon mee om hulp te vragen, in de verwachting dat andere schepen die in de buurt zijn de schipbreukelingen kunnen redden – wat lang niet altijd gebeurt. Daarbij is het een paar keer gebeurd dat mensen verdronken toen de redding nabij was en ze allemaal aan één kant van hun boot gingen staan, waardoor die kapseisde. Dat was bijvoorbeeld de oorzaak van de ramp zaterdagnacht.

Vel vluchtelingen kunnen niet zwemmen. In 2013 stierven 13 migranten terwijl ze op honderd meter van de Siciliaanse kust waren.

Werd daar niets aan gedaan?

Na een grote bootramp (met zeker 366 doden) vlak voor Lampedusa in oktober 2013 (ook doordat een boot kapseisde) lanceerde de Italiaanse regering de operatie Mare Nostrum (Onze Zee). Deze ‘humanitaire missie’ patrouilleerde tot vlak buiten de territoriale wateren van Libië. Boten met migranten konden onderschept worden voordat ze eventueel in problemen raakten. Ruim 140.000 bootvluchtelingen zijn zo veilig aan land gebracht. In oktober vorig staakte Italië deze missie.

Waarom stopte Mare Nostrum?

De missie kostte negen miljoen euro per maand en dat vond Italië te duur. Ook voelde Italië zich in de steek gelaten door de rest van Europa. Er werd geklaagd over de ‘aanzuigende werking’ van de ‘brug naar Europa’ die Italië met Mare Nostrum zou hebben geslagen.

Wrang genoeg hebben de patrouilles mogelijk invloed op de vluchtelingenstroom. Ze zouden de kans op een geslaagde oversteek, of op redding als het fout gaat, vergroten. Het is een paradox: het redden van vluchtelingen verkleint het risico voor mensensmokkelaars en zorgt ervoor dat er nog meer vluchtelingen op gammele bootjes worden gezet.

Is er nu dan geen hulp meer?

Jawel, ter vervanging van Mare Nostrum werd door de EU de Operatie Triton gelanceerd. Deze missie van Frontex beschikt over minder boten, patrouilleert minder dicht bij de Libische kust en heeft als eerste taak grensbewaking, geen hulpverlening. De kans op redding is daardoor kleiner. Daarnaast zijn er kleine initiatieven: op de Middellandse Zee zoeken enkele particulieren en kleine hulporganisaties naar bootvluchtelingen.

Varen de vluchtelingen altijd op gammele bootjes?

Nee, mensensmokkelaars maken ook gebruik van grotere schepen, zoals oude vrachtschepen of vissersboten. Eind vorig jaar werden de vrachtschepen Blue Sky M (achthonderd opvarenden) en Ezadeen (vierhonderd) op de automatische stuurman richting Italië gezet; de bemanning had zich verstopt of was van boord gegaan. De Italiaanse luchtmacht bracht via helikopters mensen aan boord om het schip onder controle te krijgen.

Mensensmokkelaars kopen van alles op. Er lijkt nu zelfs een tekort aan kleine boten te zijn ontstaan in Libië. Vorige week schoten smokkelaars op de Italiaanse kustwacht omdat ze de bootjes die ze hadden gebruikt, terug wilden voor hergebruik nadat de kustwacht de opvarenden aan boord had genomen.

Hoeveel verdienen mensensmokkelaars hiermee?

Hoeveel aan bootvluchtelingen wordt verdiend is niet precies bekend. Maar de winst uit mensensmokkel, zo schat de VN-organisatie voor Drugs en Misdaad (UNODC), bedraagt wereldwijd miljarden dollars per jaar. Concreter: de Syriërs aan boord van de Blue Sky M betaalden voor de overtocht ieder tussen de 5.000 en 7.000 dollar, verklaarden ze later. Zo leverden de 970 vluchtelingen hun smokkelaars 4,9 tot 6,8 miljoen dollar op. Met één schip.

Begrijpen de bootvluchtelingen de risico’s?

„We weten dat we het risico lopen te sterven”, zei een geredde migrant eerder tegen de Internationale Organisatie voor Migratie. „Maar dat is een offer dat we bewust brengen, in de hoop op een toekomst.” Ze weten vaak niet hoe groot de risico’s zijn die mensensmokkelaars met hun ‘klanten’ nemen. Het maakt een smokkelaar niet heel veel uit als een schip een keer vergaat – het geld is binnen.

Hoe betrouwbaar zijn de cijfers over het aantal doden?

Regelmatig blijven dat schattingen. Als een schip omslaat en een aantal opvarenden verdrinkt, is niet altijd onduidelijk om hoeveel opvarenden het ging. Soms duurt het ook enige tijd voordat duidelijk is dat er een ramp is gebeurd.

Wat gebeurt er met bootvluchtelingen die de reis overleven?

Wie in Italië aankomt, ondergaat een kort medisch onderzoek, op onder andere tbc en besmettelijke huidziektes. Daarna komen de mensen in een opvangcentrum. In die eerste uren moet ook hun identiteit worden vastgesteld. In de praktijk laat de Italiaanse politie veel vluchtelingen, vooral die uit Syrië en Eritrea, zonder veel problemen doorreizen naar andere EU-landen. Wie asiel aanvraagt in Italië, gaat naar een speciaal asielzoekerscentrum.

Is dit de belangrijkste manier van smokkelen?

De routes over de Middellandse Zee worden nu meer gebruikt dan de migratieroute naar de EU over land, via de Westelijke Balkan. Maar de meeste mensen, zegt Frontex, komen legaal de EU binnen met het vliegtuig, met een tijdelijk visum, bijvoorbeeld voor toerisme of seizoensarbeid. Waarna ze niet meer teruggaan.

Kan Europa niet samenwerken met landen in Noord-Afrika?

In theorie wel. Effectief was het akkoord tussen de Italiaanse premier Berlusconi in 2008 en de Libische leider Gaddafi: in ruil voor Italiaanse investeringen controleerde Libië strenger op mensensmokkel. Dat leidde tot daling van het aantal bootvluchtelingen naar Italië. Maar de onderschepte migranten werden erg slecht behandeld werden in Libië. En nu is Libië een vrijhaven waar met niemand afspraken zijn te maken.

Zijn elders ook bootvluchtelingen?

Ja. In 2014 probeerden 348.455 mensen te migreren over zee, zegt VN-organisatie UNHCR. 207.000 mensen staken de Middellandse Zee over richting Europa. Maar ook in de Caraïben (4.775) en Zuidoost-Azië (54.000) stapten vluchtelingen in een boot. En vanuit de Hoorn van Afrika wilden 82.680 mensen naar Jemen.