Een miljoen mensen proberen het dit jaar

De humanitaire ramp op de Middellandse Zee wordt groter en groter. Gisteren verdronken er weer vluchtelingen uit Noord-Afrika die Europa probeerden te bereiken nadat er dit weekend honderden mensen omkwamen. Een overzicht van het probleem.

Gisteren strandde een schip met bootvluchtelingen voor de kust van het Griekse eiland Rhodos. Foto Michalis Loizos / REUTERS

Wat is het probleem?

Iedere dag wagen honderden migranten de oversteek van Noord-Afrika naar Europa. Een deel overleeft de reis niet.

Honderden migranten? Iedere dag?

Ja. Het gemiddelde staat dit jaar op 293 mensen per dag. Daarvan overlijden er gemiddeld 14. Gisteren sloeg er nog een boot met vluchtelingen stuk op de rotsen voor de kust van het Griekse eiland Rhodos. Drie mensen verdronken, 93 mensen werden gered. Ook was er gisteren melding van een rubberboot in nood op 50 kilometer van de Libische kust. Aan boord: zo’n 100 tot 150 vluchtelingen.

Dit probleem is toch niet nieuw?

Nee, bootvluchtelingen zijn al sinds de vroege jaren negentig in het nieuws, toen de meeste Europese landen hun immigratiebeleid aanscherpten. Maar de afgelopen twee jaar is het aantal vluchtelingen drastisch toegenomen. Volgens de Verenigde Naties zijn er vorig jaar zo’n 220.000 mensen illegaal de Middellandse Zee overgestoken. Dit jaar moet Europa zich naar schatting voorbereiden op tussen de 500.000 en één miljoen bootvluchtelingen.

Waarom is het juist deze week zo actueel?

Dit weekend kapseisde een boot met mogelijk 950 vluchtelingen ten zuiden van het Italiaanse eilandje Lampedusa. Slechts enkele tientallen mensen werden gered. In Luxemburg kwamen Europese ministers voor een spoedberaad bijeen. „De situatie in de Middellandse Zee is dramatisch en dat mag niet langer voortduren”, zei Donald Tusk, voorzitter van de Europese Raad.

Waarom zijn er steeds meer bootvluchtelingen?

Voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog zijn er wereldwijd meer dan 50 miljoen mensen op de vlucht. Rondom het rijke, vreedzame Europa speelt zich een aantal zeer gewelddadige conflicten af. Zo verkeert Libië in diepe armoede en wetteloosheid. En Libië is het belangrijkste doorvoerland voor migranten die de EU binnen proberen te komen.

Nog meer voorbeelden?

Genoeg. In Syrië en Somalië woedt een burgeroorlog en ondanks de VN-vredesmissie is het in Mali nog lang niet veilig. In Nigeria zaait Boko Haram dood en verderf en in Eritrea vlucht men voor een totalitair regime dat zijn bevolking een soms decennialange dienstplicht oplegt.

Maar is dat een Europees of een Afrikaans probleem?

Het is grotendeels een probleem voor Europa. Ook al zijn lang niet alle migranten overal even welkom, de EU-landen willen voorkomen dat bootvluchtelingen massaal sterven op het laatste stuk van hun weg naar Europa.

Wat is er besloten?

Nog niets concreets. Op een ingelaste top aanstaande donderdag moeten beslissingen worden genomen. Het draait om vier vragen: hoe stoppen we de mensensmokkelaars die voor geld de levens van honderden mensen in gevaar brengen? Hoe kunnen we meer doen om mensen op zee te redden? Hoe helpen we de Europese landen die het meest worden getroffen door de vluchtelingenstroom? En hoe kunnen we beter samenwerken met de landen waar de vluchtelingen vandaan komen of vertrekken?

Waarom valt bij die overtocht zo vaak de naam van Lampedusa?

Het Italiaanse eilandje van twintig vierkante kilometer (ongeveer de helft van Vlieland, het kleinste bewoonde Waddeneiland) ligt dicht bij het Afrikaanse continent: op ruim 100 kilometer van Tunesië. De meeste bootjes vertrekken vanuit Libië, zo’n 350 kilometer verderop, waar de mensensmokkelaars vrij spel hebben sinds de val van Gaddafi. Via Italië proberen de vluchtelingen asiel te krijgen in Europa.

Hoelang duurt zo’n boottocht?

Vanuit Libië ben je minimaal twaalf uur onderweg. Vanuit Egypte duurt een reis naar Zuid-Italië ongeveer zes dagen, vanuit Turkije nog iets langer.

Hoe kan het dat er mensen overlijden op zo’n boottocht?

Daar zijn verschillende oorzaken voor:

Een deel komt aan boord om. Zo werden er vorig jaar juli 45 lijken in het vooronder van een vissersboot gevonden: vergiftigd door de uitlaatgassen van de dieselmotor. In een ander schip stierven mensen in het ruim aan zuurstofgebrek.

Vaak verdrinken mensen als de redding nabij is: als een koopvaardijschip in de buurt komt, bewegen de passagiers zich naar één kant en kapseist hun boot.

Smokkelaars brengen een boot opzettelijk in de problemen als er andere schepen in de buurt zijn in de hoop dat de schipbreukelingen gered worden – wat lang niet altijd gebeurt.

Een nieuw probleem is ruzie aan boord: Afrikaanse moslimvluchtelingen zouden vorige week christenen uit Ghana en Nigeria van boord hebben geduwd.

Veel vluchtelingen kunnen niet zwemmen. In 2013 stierven 13 migranten terwijl ze op honderd meter van de Siciliaanse kust waren.

Grijpt Europa niet in?

Na een grote bootramp (met zeker 366 doden) voor Lampedusa in oktober 2013 lanceerde de Italiaanse regering operatie Mare Nostrum. De ‘humanitaire missie’ patrouilleerde tot vlak buiten de territoriale wateren van Libië. Schepen konden onderschept worden voordat ze eventueel in problemen raakten. Ruim 140.000 migranten werden zo veilig aan land gebracht. Maar in oktober vorig staakte Italië deze missie.

Waarom stopte Mare Nostrum?

De missie kostte negen miljoen euro per maand en dat vond Italië te duur. Ook voelde Italië zich in de steek gelaten door de rest van Europa. Er werd geklaagd over de ‘aanzuigende werking’ van de ‘brug naar Europa’ die Italië met Mare Nostrum zou hebben geslagen.

Klagen over de hulp aan vluchtelingen?

Ja, want wrang genoeg hebben de patrouilles mogelijk invloed op de vluchtelingenstroom. Ze zouden de kans op een geslaagde oversteek, of op redding als het fout gaat, vergroten. Het is een paradox: het redden van vluchtelingen zorgt ervoor dat er nog meer vluchtelingen op gammele bootjes stappen.

Dus nu wordt er helemaal niet meer geholpen?

Jawel, ter vervanging van Mare Nostrum werd door de EU de Operatie Triton gelanceerd. Deze missie van Frontex, het agentschap dat Europa’s buitengrenzen bewaakt, beschikt over minder boten, patrouilleert minder dicht bij de Libische kust en heeft als eerste taak: grensbewaking, geen hulpverlening. De kans op redding is daardoor kleiner. En er zijn kleine initiatieven: op de Middellandse Zee zoeken enkele particulieren en kleine hulporganisaties naar bootvluchtelingen.

Varen de vluchtelingen altijd op gammele bootjes?

Nee, mensensmokkelaars maken ook gebruik van grotere schepen, zoals oude vrachtschepen of vissersboten. Eind vorig jaar waren de stuurloos drijvende vrachtschepen Blue Sky M (800 mensen aan boord) en Ezadeen (400 mensen) in het nieuws. De bemanning was gevlucht, met de automatische stuurman richting de Europese kust. De Italiaanse luchtmacht bracht via helikopters mensen aan boord om het schip onder controle te krijgen.

Mensensmokkelaars spelen dus een belangrijke rol?

Ja, zij kopen boten op. Vorige week schoten smokkelaars zelfs op de Italiaanse kustwacht omdat ze de bootjes die ze hadden gebruikt, terug wilden voor hergebruik nadat de kustwacht de opvarenden aan boord had genomen. Mensensmokkelaars verdienen grof geld aan de bootvluchtelingen.

Hoeveel verdienen ze dan?

Dat is niet precies bekend. Maar de winst uit mensensmokkel, zo schat de VN-organisatie voor Drugs en Misdaad (UNODC), bedraagt wereldwijd miljarden dollars per jaar. Concreter: de Syriërs aan boord van de Blue Sky M betaalden voor de overtocht ieder tussen de 5.000 en 7.000 dollar, verklaarden ze later. Zo leverden de 970 vluchtelingen hun smokkelaars 4,9 tot 6,8 miljoen dollar op. Met één schip.

Weten de vluchtelingen van de risico’s?

„We begrijpen dat we het risico lopen te sterven”, zei een geredde migrant eerder tegen de Internationale Organisatie voor Migratie. „Maar dat is een offer dat we bewust brengen, in de hoop op een toekomst.” Wat de vluchtelingen vaak niet weten, is hoe groot de risico’s zijn die mensensmokkelaars met ‘hun klanten’ nemen. Het maakt een smokkelaar niet heel veel uit als een schip een keer vergaat – het geld is binnen.

Wat gebeurt er eigenlijk met de lichamen?

De stoffelijke resten van de mensen die uit zee worden gevist, worden begraven op de plek waar ze aan land komen. Maar vaak blijven mensen vermist.

Hoe betrouwbaar zijn de cijfers over het aantal doden?

Het blijven schattingen. Als een schip omslaat en een aantal opvarenden verdrinkt, is niet altijd onduidelijk om hoeveel opvarenden het ging. Soms duurt het ook enige tijd voordat duidelijk is dat er een ramp is gebeurd.

Maar er komen dus ook mensen wel veilig aan?

Ja, de meeste vluchtelingen overleven de tocht.

Wat gebeurt er met hen?

Wie in Italië aankomt, ondergaat een kort medisch onderzoek, op onder andere tbc en besmettelijke huidziektes. Daarna komen de mensen in een opvangcentrum. In die eerste uren moet ook hun identiteit worden vastgesteld. In de praktijk laat de Italiaanse politie veel vluchtelingen, vooral die uit Syrië en Eritrea, zonder veel problemen doorreizen naar andere EU-landen. Wie asiel aanvraagt in Italië, gaat naar een speciaal asielzoekerscentrum.

Is dit de belangrijkste manier van smokkelen?

De routes over de Middellandse Zee worden inmiddels meer gebruikt dan de migratieroute naar Europa over land, via de Westelijke Balkan. Maar de allerbelangrijkste route naar Europa gaat via de lucht, aldus Frontex. Mensen komen legaal de EU binnen met het vliegtuig, met een tijdelijk visum, bijvoorbeeld voor toerisme of seizoensarbeid. Waarna ze vervolgens niet meer teruggaan.

Kan Europa niet samenwerken met landen in Noord-Afrika?

In theorie wel. Effectief was het akkoord tussen de Italiaanse premier Berlusconi in 2008 en de Libische leider Gaddafi: in ruil voor Italiaanse investeringen zou Libië strenger controleren op mensensmokkel. Dat leidde tot daling van het aantal bootvluchtelingen naar Italië. Daarbij moet wel aangetekend worden dat de onderschepte migranten vaak slecht behandeld werden in Libië. In de praktijk van nu is Libië een vrijhaven waar met niemand afspraken zijn te maken.

En als mensen zich al buiten Europa kunnen aanmelden voor asiel?

Dat is een van de aangedragen opties voor het grote migratievraagstuk waar de Europese landen nu voor staan. Er wordt al geëxperimenteerd met mogelijkheden om buiten Europa een asielaanvraag in te dienen – en daar dus ook de uitslag af te wachten. Dat zou tegemoetkomen aan Italiaanse en Griekse bezwaren dat ze, als ze de regels zouden volgen, onevenredig veel asielaanvragen zouden krijgen – de asielaanvraag moet gebeuren in het EU-land waarin de vluchteling binnenkomt.

Zijn er op andere plekken in de wereld ook bootvluchtelingen?

Ja, in 2014 probeerden in totaal 348.455 mensen te migreren over zee, berekende VN-organisatie UNHCR. Het merendeel daarvan (207.000 mensen) stak de Middellandse Zee over richting Europa. Maar ook in de Caraïben (4.775) en Zuid-Oost-Azie (54.000) stapten vluchtelingen in een boot. En vanuit de Hoorn van Afrika staken 82.680 mensen de Golf van Aden over richting Jemen.

Jemen, maar daar is het toch ook oorlog?

Dat is het tragische. In de Golf van Aden gaan de bootjes met vluchtelingen nu beide kanten op. De afgelopen maanden hebben duizenden mensen Jemen via bootjes richting Afrika verlaten, aldus UNHCR. Tegelijkertijd gaan er honderden vluchtelingen met bootjes vanuit Afrika naar Jemen. Omdat ze niet weten dat het aan de andere kant van het water oorlog is, of omdat ze nu eenmaal door mensensmokkelaars die kant op worden gestuurd.

Pfff…

Dezelfde onmacht sprak gisteren uit een verklaring van de Europese Commissie. „Zolang er oorlog en ontberingen zijn in onze verre en nabije buurlanden, zullen mensen blijven proberen een veilige haven te zoeken op de Europese kusten.”