Misschien wel het ergste: deze ramp komt niet onverwacht

Weer zonk een boot met vluchtelingen op de Middellandse Zee – nu met mogelijk 700 opvarenden. Italië weet zich geen raad meer, en zegt: EUROPA, DOE IETS!

Weer stond hij gisteravond op de kade, omdat zich in het water achter hem opnieuw een tragedie had afgespeeld. Mogelijk de grootste ramp met vluchtelingen ooit op de Middellandse Zee. Weer moest burgemeester Enzo Bianco, van de Siciliaanse stad Catania, voorbereidingen gaan treffen voor de aankomst van nieuwe slachtoffers.

Op de plaats waar hij al vele malen eerder opriep tot hulp en solidariteit uit Europa, zouden in de loop van de nacht de eerste overlevenden aan land worden gebracht. „Europa moet eens gaan handelen en niet zijn rug toekeren. Dit is geen plotselinge ramp. Dit duurt al jaren en zal nog jaren doorgaan”, zei Bianco tegen de uitgerukte pers.

Enkele tientallen kilometers buiten de Libische kust kapseisde zaterdagnacht een boot die volgens de Italiaanse kustwacht zo’n 500 tot 700 mensen aan boord had. Gisteren stond aan het begin van de avond vast dat er 28 waren gered en dat 24 lichamen waren geborgen. Bianco hield gisteravond nog steeds rekening met 600 tot 700 dodelijke slachtoffers. Gisteravond laat zei een woordvoerder van het Italiaanse OM dat volgens een overlevende van de ramp 950 mensen aan boord van het gezonken schip waren.

Bianco zegt: „We gaan op schattingen af van overlevenden over het aantal mensen dat aan boord was. De temperatuur van het water is 18 graden, dus er zouden nog mensen levend in het water kunnen drijven. Tot die kans er is, blijven Italiaanse schepen zoeken.” De reddings- en bergingsoperatie wordt uitgevoerd door de Italiaanse kustwacht, de Maltese marine en transportschepen die zich in de buurt van de rampplek bevinden.

In 2013 was het nog: zo’n ramp mag nooit meer gebeuren

Met deze laatste ramp kende een week waarin al honderden vluchtelingen op de Middellandse Zee waren verdronken dit weekend een inktzwart einde. De vraag is nu hoe de Europese politiek zal reageren. Premier Renzi riep in Rome op tot een Europese migratietop, nog deze week.

Na een bootramp in het najaar van 2013, waarbij 366 slachtoffers vielen, begon Italië met operatie ‘Mare Nostrum’, deels gefinancierd door de Europese Unie. Want zo’n ramp mocht nooit meer gebeuren. Tot kort voor de Noord-Afrikaanse kust werd met tientallen schepen gepatrouilleerd om bootvluchtelingen tijdig op te sporen. Het aantal slachtoffers daalde en er werden 140.000 migranten veilig aan land gebracht.

Italië stopte de operatie afgelopen najaar, omdat het te weinig solidariteit uit de rest van Europa zei te ontvangen bij het opvangen van al deze vluchtelingen. Zo weigerden andere EU-landen de ‘Dublin-verordening’ te wijzigen, die bepaalt dat asielzoekers asiel moeten aanvragen in het land van aankomst. Vaak is dat Italië. Uit noordelijke landen kwam bovendien de klacht dat Mare Nostrum een aanzuigende werking zou hebben. Het aantal patrouilles werd teruggeschroefd en het Europese agentschap voor grensbewaking Frontex zou een grotere rol krijgen bij de coördinatie van de reddingsoperaties.

Burgemeester Bianco, voormalig minister van Binnenlandse Zaken van Italië, moet lachen als hij het woord ‘Frontex’ hoort. „Dat stelt helemaal niets voor. Die hebben hun hoofdkantoor in Polen nota bene. Ze zouden hier moeten zijn! Ik heb ze Catania als hoofdkantoor aangeboden, maar dat mocht niet, want Italië had geen recht op meer EU-agentschappen.”

Frontex patrouilleert wel degelijk in het gebied met schepen en vliegtuigen, waaronder momenteel ook een van de Nederlandse kustwacht. Maar het zijn er aanzienlijk minder dan tijdens Mare Nostrum. Dat lijkt de reden dat het aantal slachtoffers zo snel oploopt. In de eerste drie maanden van vorig jaar vielen er 50 slachtoffers tegen 480 doden dit jaar.

Smokkelaars brengen de boten moedwillig in de problemen

Tijdens het kalme weer afgelopen week stuurden mensensmokkelaars vanuit Libië massaal boten het water op om hun ‘handelswaar’ naar Europa te varen. Dat heeft in een week tijd vermoedelijk tot minstens duizend nieuwe doden geleid. Een dodelijke tactiek die de smokkelaars nu lijken te gebruiken is om boten in de problemen te brengen, bijvoorbeeld door de motor te laten afslaan, op het moment dat koopvaardijschepen voorbijvaren. Die zijn volgens internationaal recht dan verplicht de schipbreukelingen aan boord te nemen. Ook het schip dat zaterdagnacht kapseisde, had een paar uur eerder noodsignalen uitgezonden. Daarop stuurde de Italiaanse kustwacht het Portugese containerschip King Jacob die kant op.

Volgens de Italiaanse autoriteiten vallen de slachtoffers vaak op het moment dat de redding nabij is. Alle vluchtelingen bewegen zich dan naar de kant van het koopvaardijschip, waarna de boot kapseist en veel vluchtelingen verdrinken.

De Italiaanse premier, die Europa opriep Italië niet alleen te laten met deze problemen, verwierp gisteren suggesties voor een blokkade van Libië. Dat betekent alleen maar dat er meer schepen in de buurt zijn voor reddingsoperaties, zei hij. Die schepen zouden mensensmokkelaars gebruiken als „een taxi” naar de EU.

De situatie in delen van Afrika verslechtert, met de nieuwe oorlog in Jemen en groeiende anarchie in Libië, maar de rampen lijken vluchtelingen niet ervan te weerhouden de oversteek naar Europa te wagen. Afgelopen zaterdag alleen al kwamen er op Sicilië weer 574 aan. De eerste Somaliër die zaterdag in Palermo van de reddingsboot kwam, viel flauw op het moment dat hij op de kade stapte. Maar hij had het wel gered. Voorlopig was hij veilig.