Waarom boos zijn over bonussen werkt

Beeld NRC Q

Eén letter verschil scheelt een paar miljoen: vakkenvuller versus zakkenvuller.

De nieuwe geef-jongeren-meer-loon-actiegroep Young United koos deze week een ‘kapitalistisch’ forum voor zijn campagne: de aandeelhoudersvergadering van Ahold, de eigenaar van Albert Heijn, de supermarkt die voor miljoenen een huisgenoot is (‘Appie’) én die appelleert aan onze zuinigheid in crisistijd (‘deze week in de bonus’).

Vakkenvuller Soufian Afkir rekende gekleed in een half pak, meer kan hij niet betalen, de zaal voor wat het verschil is met Ahold-topman Dick Boer: 5,96 euro versus 1.634 euro per uur.

Succes is er, voor de anti-bonus beweging

Theatraal, concrete cijfers, inspelen op ongenoegen en aansluiten bij actuele successen. Ziedaar de ingrediënten van de succesformule waarmee vakbonden lonen kunnen verhogen, topbeloningen remmen én spreekbuis worden van de anti-bonus beweging.

Want succes is er. KPN-topman Eelco Blok geeft een extra overnamebonus van 425.000 terug om geen oplopende cao-ruzie met de bonden over lonen en reorganisaties te krijgen. Topman Jos Baeten van staatsverzekeraar ASR hoeft geen bonus, dat geeft maar gedoe. De zes bestuurders van staatsbank ABN Amro leveren hun eerder toegezegde extra ton salaris weer in. Uitzondering van de week: Schiphol-topman Nijhuis. Die houdt tot chagrijn van minister én grootaandeelhouder Dijsselbloem (Financiën, PvdA) met zijn oude arbeidscontract recht op een bonus boven het nieuwe plafond voor staatsdeelnemingen.

Maar we waren al boos in 1997

En als klap op de vuurpijl mislukte afgelopen week een vurige korte lobby van VNO-NCW. De werkgeversorganisatie stuurde een brandbrief naar de Tweede Kamer dat men níét moest instemmen met een motie van de leden Schouten (ChristenUnie) en Nijboer (PvdA) om werknemers meer invloed en zeggenschap te geven over de beloning van bestuurders. Een regenboogmeerderheid (PvdA, SP, PVV, D66, ChristenUnie, GroenLinks, kleinere partijen) negeerde de machtigste Haagse lobbyorganisatie.

De vraag is natuurlijk of de afkeer van topbeloningen ditmaal anders afloopt. Boze emoties waren er eerder. Minister-president Kok (PvdA) fulmineerde tegen “exhibitionistische zelfverrijking”. Dat was in 1997.

Boze moties zijn eerder aangenomen. Net als boze wetgeving. Ook boze aandeelhouders waren er eerder. Boze vakbonden zijn al helemaal niks nieuws. Maar bazen van het kaliber Blok die een bonus teruggeven zijn zeldzamer.

De hoge heren

De bonuscritici hebben het tij mee dankzij vier trends. De eerste is dat scheve inkomensverhoudingen een politiek onderwerp zijn, met dank aan econoom Piketty en zijn prognose dat rijken steeds rijker worden. De tweede is de langdurige economische crisis, met stijgende lasten (pensioen, gezondheidszorg) en groeiende baanonzekerheid. Wie er zelf op vooruitgaat, kan eerder accepteren dat anderen er meer op vooruitgaan. Dat is nu omgeslagen in het tegendeel.

Drie: de opwinding gaat over concrete cijfers. Dus: geen aanklachten of demonstraties à la Occupy tegen vage en abstracte ‘verschijnselen’ als het financiële stelsel, Wall Street of het kapitalisme. Een ton salaris is voor de meesten in hun werk een fata morgana. Je wint het in de Postcodeloterij. Gokken dus. En dromen.

En vier: is de baas nabij, dan is de kans op gedonder niet ver weg. Dan gaat het om nabijheid in figuurlijke zin voor burgers. Staatsbedrijven (Schiphol, NS) of genationaliseerde geldgiganten zijn kwetsbaar.

Populisme en ‘anti-hoge-heren’-sentiment zorgen voortdurend voor veenbrandjes in de publieke opinie. Ze doven uit, laaien weer opkomen terug. Denk aan de heksenjacht op voormalig SNS Reaal-topman Sjoerd van Keulen na de nationalisatie in 2013.

Maar wie is er eigenlijk boos over Reed Elsevier?

De tweede nabijheid is letterlijk. Wij zijn klanten. Bij ABN. KPN. Albert Heijn. Dick Boer van Ahold kan niet verrast zijn geweest deze week. In 2003 forceerde een gelegenheidscoalitie van beleggers en klanten een deuk in de miljoenenbeloning van de nieuwe Ahold-topman Anders Moberg.

Maar omgekeerd geldt hetzelfde. Weinig consumenten winkelen bij de uitgevers Reed Elsevier of Wolters Kluwer. Die lopen niet in de gaten. Wie kent hun bazen? Zij krijgen een veelvoud van de bonus van Dick Boer.