Op de kop getikt

Criminelen dragen de duurste en nieuwste horloges. Waar komen die Rolexen vandaan? Juweliers verkopen ze in grote aantallen via de achterdeur.

Het is ongeveer kwart voor negen, in de ochtend van 6 oktober 2014, als in het Gooise villadorp Huizen een zwarte BMW X5 door een arrestatieteam wordt klemgereden. De bestuurder is een zakenman die over de hele wereld in exclusieve horloges handelt. Hij is 36 jaar oud en geboren in Laren. Justitie verdenkt hem van witwassen en legt voor ruim een miljoen euro beslag op zijn witte huis in het dorp, een garagebox, cash geld en een aantal andere bolides.

Een van de auto’s die in beslag wordt genomen is nóg een BMW, een grijze 330. Maar al gauw blijkt die niet van de horlogehandelaar te zijn. De werkelijke eigenaar haalt de auto nog diezelfde week bij de politie op. Hij is hoofd kasbeheer van Gassan, veruit de grootste juwelierszaak van Nederland.

De arrestatie staat niet op zichzelf. De politie ziet bij invallen steeds vaker dat criminelen exclusieve horloges in huis hebben. Hoe komt dat? De oudere modellen zouden nog van een veiling kunnen komen. Een erfenis misschien. Of een overval. Maar de nieuwste en zeldzaamste modellen, en in deze aantallen? Daar kan alleen een systeem achter zitten.

Uit onderzoek van NRC blijkt dat vrijwel alle grote gevestigde juweliers de lucratieve grijze en soms zwarte handel in horloges faciliteren. En dat sommigen bereid zijn daarvoor ver te gaan.

Horloges zijn een makkelijk zwart betaalmiddel

Het is half maart als in het Zwitserse Bazel de jaarlijkse horlogebeurs Basel World opent. Hotels in de stad zitten stampvol. Binnen paraderen vrouwen in glitterjurken bij de stands die de horlogemerken speciaal voor de show hebben gemaakt: een witte, futuristische schotel van Patek Philippe, een zakelijk ‘fort’ van Rolex. Spotjes lichten de nieuwste modellen uit: van een platina Fabergé Lady Compliquée, waarin een pauw uit een ei komt, tot de Hublot Big Bang Broderie, met elf diamanten en een geborduurde wijzerplaat. Prijzen op aanvraag.

Een verdieping hoger vinden de gesprekken plaats waar deze beurs écht om draait. Daar ontvangen de merken achter gesloten deuren de juweliers die wereldwijd hun exclusieve horloges mogen verkopen. In Bazel – en eerder in het jaar op de Salon International de la Haute Horlogerie in Genève – wordt de collectie bepaald die in de loop van het jaar wereldwijd en dus ook in Nederland in de winkels ligt.

„Ik ben hier al voor de 42ste keer”, zegt juwelier Benno Leeser, eigenaar van Gassan, een familiebedrijf met meerdere vestigingen in Amsterdam, op Schiphol en op een luchthaven in Singapore. In donkerblauw pak zit hij met zijn vrouw en dochter aan een lange tafel in een van de hallen. Uit zijn tas haalt hij een spoorboekje aan afspraken deze week. Om 12 uur zit hij bij Rolex.

Ik ben de klant, zegt Leeser. Maar zíj, de merken, hebben het voor het zeggen. Hun macht is sinds de recente fusies in de horlogebranche – Cartier, IWC en Jaeger-LeCoultre zijn nu bijvoorbeeld eigendom van het bedrijf Richemont – alleen maar toegenomen. Leeser: „Als ik horloges wil kopen van een merk, zeggen zij dat ik die van een ander merk van hetzelfde bedrijf erbij moet kopen.”

Enthousiast groet hij een andere Nederlandse juwelier. „Als je bij de merken binnenloopt, hebben zij eigenlijk al besloten wat jij komt kopen”, beaamt die. Het team van Schaap en Citroen arriveert op zondag.

De merken bepalen

Nederlandse juweliers kregen het de afgelopen jaren steeds moeilijker. Op internet zien horlogeliefhebbers precies welke modellen er zijn en wat ze elders kosten. En hoewel steeds minder mensen de horloges in winkels kopen, worden juweliers door de grote merken gedwongen elk jaar weer meer en duurdere horloges af te nemen.

Op de Bazelse beurs bepaalt Rolex niet aleen hoeveel van welke Rolexen een juwelier voor dat jaar inkoopt. Rolex bepaalt óók hoeveel ruimte Rolex in diens winkel krijgt en op welke plek. En of al die Rolexen nu alvast afgerekend kunnen worden? Over de elk jaar hogere prijzen is niet te onderhandelen. Natuurlijk kan de juwelier zeggen dat hij het anders wil, maar voor hem tien anderen.

De afspraken worden vastgelegd in contracten. Als een juwelier zich er niet aan houdt, krijgt hij aan het eind van het jaar geen bonus of wordt zijn zaak niet vermeld in een gezamenlijke advertentie. Uiteindelijk mag hij geen dealer meer zijn. En hoe minder grote merken een juwelier verkoopt, hoe minder klanten hij nog ziet. „Bijna de helft van alle horloges in de markt is van Rolex”, zegt directeur Mark van Nieuwkerk van Schaap en Citroen.

Van de exclusieve modellen van enkele tienduizenden euro krijgt een juwelier er altijd minder dan hij wil. Die wil iedereen namelijk. Het zijn horloges waarvan slechts een beperkt aantal exemplaren per jaar wordt gemaakt. En dan zijn er de nóg exclusievere limited editions, van al gauw anderhalve ton per stuk. Die worden door de fabrikant slechts als gunst verstrekt.

En de horloges die de juwelier erbij moest nemen? Die is hij aan het eind van het jaar vaak nog niet kwijt. Dan komt de nieuwe beurs alweer in zicht. En de bank financiert geen nieuwe collectie als de oude niet is geslonken.

Illustraties Jet Peters

Overgebleven horloges teruggeven is uitgesloten. Hoe komen juweliers dan van hun voorraad af? Juweliers relativeren aanvankelijk: het beetje dat we over hebben, gaat aan het eind van het jaar in de winkel met ietsje korting in de uitverkoop.

Maar wat deed die grijze BMW 330 van Gassan dán bij de gearresteerde horlogehandelaar?

Charmante mannen van rond de 40

Terwijl een onwetende klant drie jaar op een exclusief horloge wacht om in de winkel de volle mep te mogen betalen, verkopen gevestigde juwelierszaken horloges in grote aantallen met hoge korting via de achterdeur aan zelfstandige handelaren.

Dit vertellen horlogehandelaren, taxateurs, voormalig medewerkers van juwelierszaken en andere betrokkenen. Ze zeggen het alleen liever niet hardop, omdat het de handel schaadt. Juweliers zeggen het alleen over elkaar. Leeser zegt dat hij „nauwelijks voorraad” heeft. Dat hij zaken doet met maar één handelaar. En dat die verkoop dus „zeer beperkt” is.

Een horlogehandelaar vertelt over zijn goede contacten met de bedrijfsleiders van grote juwelierszaken. Hij belt hen, maar even zo vaak wórdt hij gebeld. Of hij krijgt van de bedrijfsleider een sms, dat er nieuwe horloges binnen zijn en of hij daar klanten voor heeft. De handelaar neemt de horloges af die de juwelier graag kwijt wil. Maar in ruil daarvoor wil hij dan wel dat ene gewilde exemplaar waar die klant in de winkel al jaren op wacht. Een handelaar laat e-mails zien met hele voorraadlijsten die een juwelier aan hem stuurde – kies maar.

Horlogehandelaren zijn veelal >> >> charmante mannen van rond de veertig. Zelfstandigen, die met name in de Randstad en in Noord-Brabant zaken doen. Aan wie zij de horloges weer verkopen? Aan klanten met geld van wie sommigen prijs stellen op anonimiteit. Televisiepersoonlijkheden, voetballers, criminelen.

De handelaren hebben soms bedrijven buiten de Europese Unie, bijvoorbeeld in Zwitserland of Hongkong. Net als aan melkpoeder zou er in Azië een tekort aan exclusieve horloges zijn.

De verkoop van horloges aan de achterdeur vindt in de praktijk plaats op de chique hoofdkantoren van de gevestigde juweliers. Daar worden de goede klanten met egards ontvangen. Betrokkenen zeggen dat juweliers van deze handel afhankelijk zijn. Dat de branche anders zou instorten. De omzet van juweliers bestaat voor gemiddeld 70 procent uit horlogeverkoop, de rest komt van de sieraden.

Maar de verkoop aan handelaren is ook kortzichtig. Een klant kijkt een volgende keer wel uit. Waarom een Rolex in de winkel kopen als je daarvoor sneller en goedkoper bij een handelaar of via internet terecht kunt? De juwelier ondermijnt dus de verkoop in zijn eigen winkels en wordt steeds afhankelijker van de handelaren.

Boven- en onderwereld raken verweven. ‘Klokjes’ hebben van oorsprong een aantrekkingskracht op criminelen. Ze zijn een statussymbool. In deze circuits weet iedereen van een afstand wat jouw Audemars Piguet Royal Oak – en jij dus – waard bent.

Daarbij zijn horloges een gemakkelijk zwart betaalmiddel, waarvan de oorsprong moeilijk is te achterhalen. Een klant die een horloge in de winkel koopt, krijgt een garantiebewijs of certificaat mee met zijn naam en een datum. Handelaren krijgen de certificaten blanco mee.

Dat de juweliers de zwarte handel faciliteren, blijkt uit tal van eerdere en huidige zaken. Een aantal grote handelaren is inmiddels betrokken in strafrechtelijke, dan wel fiscale onderzoeken. Volgens bronnen komen onder hun klanten zware criminelen voor.

Hechte band

De Gooise zakenman die eind vorig jaar werd klemgereden, in zijn eigen straat, is Mustafa Y. Hij kocht op een dag een aantal horloges bij Gassan en dat werden er steeds meer. „In 2008, toen de zaken wat minder gingen, heeft hij ons echt flink geholpen”, zegt juwelier Benno Leeser. Gassan verkoopt aan Y. naar eigen zeggen „voor hooguit 750.000 euro per jaar” aan Rolexen, tegen een aanzienlijke korting. Hij zou er 25 procent korting op krijgen.

De banden tussen de juwelier en de horlogehandelaar zijn hecht. Het hoofd kasbeheer van Gassan en Mustafa Y. zijn bevriend. Ze hebben vlak voor de arrestatie hun auto’s geruild, zodat de Gassan-man in Y.’s Porsche kan meedoen aan een rally voor zeldzame ziekten die Gassan sponsort.

Ze ruilen wel vaker van auto. Ze komen bij elkaar over de vloer, bezoeken feesten en een seksclub in het Gooi („om iemand op te halen en we dronken een drankje”, laat Y. in een reactie weten). Ze vieren samen vakantie op de Malediven („het hotel had ik toch al geboekt”, aldus Y.) en in Dubai. Y. neemt het hoofd kasbeheer ook mee naar een Formule-1 race in Singapore.

De politie ging de horlogehandelaar in de gaten houden na een verzoek van de Belgische politie die aan een mega-onderzoek naar cocaïnetransporten werkte. Hij had geld in bewaring gekregen van de Vlaamse familie Aquino die de transporten organiseerde, vermoeden de Belgen. „Tevens werden in het dossier elementen aangetroffen waaruit blijkt dat de betalingen van de drugs mogelijks met horloges gebeurden”, bevestigt een woordvoerder van het Federaal Parket in Brussel. „Deze betalingen gebeurden via Y.” Er is zeven jaar cel tegen hem geëist, de zaak wordt pas dit najaar hervat. Y. gaat er zelf van uit dat er van de zaak „niets overblijft”.

De Nederlandse politie vermoedt na het telefoontje uit België dat het kapitaal waarmee de zakenman zijn horlogehandel begon, van dubieuze oorsprong is. In de voorlopige tenlastelegging wordt hij verdacht van witwassen, van 2004 tot 2014. Anderhalve maand na zijn arrestatie wordt hij vrijgelaten in afwachting van het onderzoek.

Gassan-eigenaar Leeser houdt vol dat voor hem niets verandert, zolang zijn goede klant die hem ooit uit de problemen hielp niet is veroordeeld.

Mustafa Y. doet ook zaken met andere juweliers. Bij Pijnenburg Juweliers in Eindhoven krijgt hij tot 30 procent korting. „Hier wil ik niet op reageren”, zegt eigenaar Joost van der Heijden. De kortingen van juweliers aan handelaren kunnen zo hoog zijn omdat de juweliers er flink aan verdienen, een marge van circa 35 procent. Het is niet duidelijk of de juweliers altijd weten met wie ze zaken doen. Maar dat ze de miljoenenklanten hoe dan ook te vriend willen houden is een feit.

Vrachtbrieven

Van de dozen met dure horloges die regelmatig van Schiphol naar Hongkong gaan, blijken er enkele niet te wegen wat ze zouden moeten wegen. Dat ontdekt de Belastingdienst die in 2013 de vrachtbrieven opvraagt bij Fedex. De zending is afkomstig van Schaap en Citroen. Het bedrijf heeft vestigingen in acht Nederlandse steden en een hoofdkantoor in Diemen, bij Amsterdam.

De Belastingdienst is al langer in Schaap en Citroen geïnteresseerd. Zou het kunnen dat de dozen leeg zijn? En dat de horloges het land helemaal niet uitgaan? In dat geval zou de juwelier onterecht geen BTW hebben betaald en daarmee belastingfraude plegen.

Dan komt ook de bemiddelaar van de transactie in zicht, een Amsterdamse horlogehandelaar. Hij koopt jaarlijks voor ruim anderhalf miljoen euro aan horloges bij Schaap en Citroen. Hij kan soms horloges meenemen die hij later pas afrekent. Hij verkoopt de horloges weer door aan andere handelaren. Schaap en Citroen-directeur Mark van Nieuwkerk zegt dat het bedrijf met vijf of zes handelaren werkt. ‘Netwerkers’ noemt hij ze zelf.

Zwarte markt

Een jaar later valt opsporingsdienst FIOD in alle vroegte de Amsterdamse woning van de handelaar binnen. Later die dag neemt ze op het hoofdkantoor van Schaap en Citroen de administratie mee. „Het vermoeden is dat de juweliersketen horloges doorverkocht aan de tussenhandelaar”, zegt een woordvoerder van het Openbaar Ministerie, die de naam van het bedrijf niet wil noemen. „Op papier deden zij lijken alsof de horloges werden doorverkocht aan ondernemingen in andere Europese landen.”

Dan blijken de horloges ook nog eens contant te zijn betaald, wat de juwelier volgens justitie direct had moeten melden: „Het vermoeden is dat de juweliersketen dit opzettelijk te laat deed. De horloges zijn vermoedelijk door de handelaar verkocht op de zwarte markt.”

Bronnen bevestigen dat het strafrechtelijk onderzoek naar Schaap en Citroen, een leidinggevende bij het bedrijf en de horlogehandelaar in volle gang is. Getuigen worden nog gehoord. Het is niet voor het eerst dat Schaap en Citroen in de problemen komt. In 2010 schikte de juwelier met het Openbaar Ministerie omdat het grote betalingen van klanten in contanten meer dan eens niet had gemeld.

Schaap en Citroen in een reactie: „Het Openbaar Ministerie onderzoekt de verkoop van horloges waarbij een Nederlandse tussenhandelaar betrokken was. Schaap en Citroen heeft in dezen volgens haar interne procedures gehandeld en is te goeder trouw. Het onderzoek is nog niet afgerond. Daarom worden daarover voorlopig geen externe mededelingen gedaan.”

Hoe komen juweliers dan van hun voorraad af?

Ook andere juweliers zouden contante betalingen lang niet altijd melden. In een groot strafrechtelijk onderzoek naar zware criminaliteit in de hoofdstad wordt dit ook zichtbaar. De inmiddels geliquideerde Amsterdamse crimineel Gwenette Martha had zijn oog laten vallen op twee Audemars Piguets, een van 52.135 euro en een van 17.550 euro. Pijnenburg Juweliers in Eindhoven meldt de contante betalingen van de ‘klokjes’ niet. Eigenaar Van der Heijden: „De horloges zijn verkocht voor ik eigenaar werd, daarom kan ik er niets over zeggen.”

„Iedereen heeft boter op het hoofd”, zegt een handelaar. De merken, de juweliers – iedereen weet hoe het werkt. Maar terwijl de merken miljoenen besteden aan marketing, de juiste ‘beleving’ en plaatsing van de horloges in de winkels, staan ze de handel aan de achterdeur oogluikend toe. Omzet is omzet. Hij maakt een vergelijking met de merkkleding. Die branche heeft toch ook outletstores?

De politie ziet dat anders. In Amsterdam worden de dure horloges niet alleen gebruikt om geld wit te wassen, maar ook om „crimineel vermogen af te schermen”, zegt een woordvoerder. Als de politie horloges in beslag wil nemen, „wapperen” criminelen „met schimmige consignatieformulieren” die aan zouden tonen dat de horloges een ander toebehoren.

De Amsterdamse politie spoort juweliers en handelaren aan zelf op te treden, bijvoorbeeld door het registeren van serienummers van horloges. De politie hoopt dat de branche zelf maatregelen neemt.

Het hoofd van de Landelijke Recherche Wilbert Paulissen zegt dat de horlogeverkopers steeds vaker opduiken in onderzoeken. „We zien dat juweliers en handelaren in het milieu getrokken worden en dat zij criminelen breder gaan faciliteren dan alleen het witwassen.” < <