Het geld stroomt binnen bij IS maar niet voor altijd

Olie, kunst, gijzelaars en ‘belastingen’ zijn de voornaamste bronnen van inkomsten voor IS. De Veiligheidsraad wil deze aanpakken. Prima, maar laat de raad de politieke discussie niet vergeten, schrijven Nora Neuteboom en Larissa Versloot.

In februari legde de VN-Veiligheidsraad hernieuwde sancties op aan de Islamitische Staat (IS). Op die manier wil de raad de financiële bronnen van de rijkste terroristische organisatie ter wereld aanpakken. De snelle overeenstemming duidt op een koerswijziging in de aanpak van IS, maar het is de vraag of deze op de lange termijn effectief zal zijn.

Het vermogen van IS wordt geschat op tussen de drie en zes miljard dollar per jaar. De belangrijkste inkomstenbron is olie. IS heeft zowel in Irak als in Syrië een groot aantal raffinaderijen onder controle; de aanwezige reserves aan ruwe olie worden gesmokkeld en doorverkocht. Volgens de VN levert deze smokkel IS tussen de 846.000 en 1.645.000 dollar per dag op.

Het losgeld dat wordt verkregen in ruil voor de vrijlating van gegijzelden vormt een andere belangrijke inkomstenbron: zo’n 123.000 dollar per dag. Daarnaast heft IS belastingen. Zo betaalt de bevolking in bezet gebied ‘veiligheidsgeld’, opdat IS-strijders hen met rust laten. De inkomsten uit de verkoop van archeologische kunstschatten zijn relatief nieuw. Het is onduidelijk hoeveel IS hiermee verdient, maar het vormt een belangrijk aandeel in de inkomsten.

Over het uitgavenpatroon van IS is weinig bekend. Onderzoekers van de VN schatten dat IS tussen de 500 en 1500 dollar per maand aan hun strijders betaalt. Ook besteedt IS een aanzienlijk bedrag aan levensmiddelen om de brandstof- en voedseltekorten aan te vullen. Aan wapens geven ze relatief weinig geld uit; die nemen ze vaak van hun tegenstanders af.

De uitgaven van IS zullen gelijk blijven of stijgen. Hoe zit dat met de inkomsten? De olievoorraden zijn beperkt, en nadat IS onlangs veel terrein in en om Tikrit verloor, is het niet waarschijnlijk dat de groep snel de controle over nieuwe raffinaderijen krijgt. De productiecapaciteit van de olievelden die IS beheert is enorm, maar de vraag is of IS de kennis heeft om olie daadwerkelijk uit de grond te halen. Daarnaast is de aanleg van een goed functionerend pijpleidingnetwerk riskant, want pijpleidingen zijn een makkelijk doelwit voor luchtbombardementen. Ook zal het aantal door te verkopen kunstobjecten uitgeput raken. En ten slotte kan IS op minder (private) donaties uit de golfstaten rekenen, onder andere door toenemende druk van de VS.

Om een stabiele basis met voorzieningen en instituties te scheppen, is een volwassen economisch systeem nodig. Op de lange termijn is IS niet in staat dit op te bouwen. Losgeld en belastingen lijken de enige ‘duurzame’ inkomstenbron van IS, maar de strijders lopen het risico dat de bevolking in ruil hiervoor meer eist dan slechts negatieve vrede. De kans op sociaal-economische spanningen neemt toe.

De aangenomen resolutie van de VN-Veiligheidsraad kan dit proces in de hand spelen, door ervoor te zorgen dat de ‘niet duurzame’ inkomsten van IS sneller uitgeput raken. In de resolutie krijgen lidstaten de ruimte om harder op te treden tegen olietrucks op de grens tussen Syrië en Irak. Daarnaast benadrukt de Veiligheidsraad dat het onderhandelen met terroristen en het betalen van losgeld ongewenst is. Tot slot roept de resolutie lidstaten op om de doorverkoop van archeologische schatten tegen te gaan.

De snelle overeenstemming tussen de vijf permanente leden van de Veiligheidsraad is opmerkelijk. Door de financiële wortels van de terroristische organisatie aan te pakken, willen ze haar opmars vertragen. Wellicht omdat een focus op het financiële systeem van IS verschillende voordelen heeft voor de permanente leden van de Veiligheidsraad.

Ten eerste omzeilen ze zo vraagstukken over de legitimiteit van het huidige regime van Assad in Syrië – een discussie die Rusland niet graag voert. Ten tweede kunnen de initiatieven in de resolutie worden uitgevoerd zonder te onderhandelen met IS - dit is met name voor de VS uit den boze. Ten derde geeft de resolutie het signaal af dat de internationale gemeenschap de handen ineen slaat om IS tegen te gaan, en leidt ze zo handig de aandacht af van onderling verschillende denkwijzen over een juiste aanpak hiertoe.

Zal de resolutie ook daadwerkelijk effect hebben? Ja, mits alle spelers zich aan de afspraken houden. Dan moeten de buurlanden hun grenzen strenger controleren, moeten geïmporteerde kunstobjecten getraceerd worden en mogen landen niet langer losgeld betalen. Dat is niet realistisch. De resolutie zal IS ongetwijfeld financieel treffen, maar heeft meer kans van slagen op de lange termijn, indien de gemaakte afspraken daadwerkelijk en voor langere tijd worden nageleefd.

Markant detail: het financiële systeem van IS lijkt op de lange termijn überhaupt niet levensvatbaar. De aangenomen resolutie lijkt dan ook vooral de koerswijziging van de VN-Veiligheidsraad aan te geven. Maar laat ze niet ten koste gaan van de moeilijke – maar noodzakelijke – andere politieke discussies over IS. Want die moeten de permanente leden van de Veiligheidsraad hoe dan ook voeren.