En het worden er nog héél veel meer

Europa moet zich dit jaar voorbereiden op tussen de 500.000 en één miljoen bootvluchtelingen. Wat kunnen we hieraan doen? Dit zijn de vier belangrijkste strategieën.

Foto ALBERTO PIZZOLI/AFP

De woordvoerder van de Europese Commissie wist het ook niet meer, donderdag in Brussel. De balans van de afgelopen zeven dagen was ook voor haar overweldigend. Tienduizend nieuwe bootvluchtelingen die in Italië aankomen, hopend op een beter leven in de Europese Unie. Tientallen mannen, honderden vrouwen en kinderen die verdrinken doordat hun boot omslaat of doordat ze in zee worden geduwd omdat ze tot de verkeerde god bidden. Tienduizenden mensen die in de chaos van Libië wachten tot ook zij een poging kunnen wagen.

Hoe moet je hierop reageren? „We hebben geen zilveren kogel”, zei de woordvoerder, de Engelse term gebruikend voor een effectieve oplossing die in één klap een probleem oplost.

Overal gaan alarmbellen af. Er is een regelrechte crisis ontstaan, waarschuwt de Internationale Organisatie voor Migratie. Er zijn dit jaar al meer dan 900 bootvluchtelingen omgekomen, telt het Hoge Commissariaat voor de Vluchtelingen van de Verenigde Naties (UNHCR). We moeten ons voor dit jaar voorbereiden op tussen de 500.000 en één miljoen bootvluchtelingen, voorspelt de directeur van Frontex, de organisatie die verantwoordelijk is voor de bewaking van de buitengrenzen van de Europese Unie.

De camera’s waren deze week gericht op Italië. Daar is het probleem het zichtbaarst, en het grootst ook. Mensensmokkelaars profiteren van het machtsvacuüm in Libië. Maar ook Griekenland, Bulgarije en Hongarije worstelen met een enorme stroom migranten naar de EU, vanuit Turkije, Servië en Macedonië.

Wat moet je doen? Dat hangt ervan af welk probleem je wilt oplossen.

Wil je mensen tegenhouden die de Europese Unie binnen proberen te glippen? Wil je voorkomen dat mensen weggaan uit hun eigen land? Wil je vermijden dat mensen op weg naar Europa sterven? Wil je een snellere schifting tussen asielzoekers met een erkend motief om te vluchten en economische migranten die niet binnen het immigratiebeleid passen?

Het zijn allemaal elementen van het grote migratievraagstuk waar de Europese landen voor staan. Bij het zoeken naar antwoorden op de huidige crisis wordt op al deze vier onderdelen voor actie gepleit.

1. Gooi de deur op slot

Op verschillende plaatsen langs de buitengrenzen van Europa wordt een hek gebouwd of is dat onlangs gebeurd. Tussen Griekenland en Turkije, en tussen Bulgarije en Turkije. Bulgarije is enthousiast over het effect en wil het geplande hek van dertig kilometer bijna drie keer zo lang maken. Het aantal migranten over de landroute tussen Turkije en Griekenland is sterk gedaald. De hekken die de Spaanse exclaves Ceuta en Melilla scheiden van Marokko, schrikken de meeste migranten af.

Soms werkt het, de deur op slot doen. Sinds de controle is verscherpt op de route tussen West-Afrika en de Spaanse Canarische eilanden, is de migratie langs die weg verschrompeld. Maar meestal is het effect beperkt. Ewa Moncure, woordvoerder van Frontex, illustreert het met een variant op het waterbedeffect. „Het is alsof je in een ballon knijpt. Als je in het ene land een wet aanscherpt, zwelt ergens anders een andere route op.”

Officieel zijn de patrouilles van Frontex ook bedoeld om op de Middellandse Zee aan grensbewaking te doen. Maar in de praktijk komt daar weinig van terecht. Sinds er een hek staat tussen Griekenland en Turkije nemen migranten van de Turkse kust vrij simpel een boot naar Griekse eilanden als Lesbos, Samos, Kos en Chios – in de eerste drie maanden van dit jaar al ruim tienduizend mensen, tegen nog geen drieduizend in dezelfde periode vorig jaar. Vanuit Algerije en Marokko probeerden vorig jaar enkele duizenden migranten per boot via Mallorca en Menorca de EU binnen te komen. De woordvoerder in Brussel gaf toe dat Frontex onvoldoende middelen heeft om effectief op zee te patrouilleren.

2. Voorkomen sterfgevallen

Organisaties als Amnesty International en Human Rights Watch zeggen dat de EU zijn „verantwoordelijkheid moet nemen” en moet voorkomen dat er nog meer mensen op zee omkomen. Betekent dat meer patrouilles om sneller bootvluchtelingen te redden van gammele bootjes? Een van de verklaringen voor de snelle stijging van vorig jaar is het Italiaanse besluit om na de ramp bij Lampedusa anderhalf jaar geleden te gaan patrouilleren, om sneller hulp te kunnen verlenen. Mensensmokkelaars hebben dat benut door nog meer mensen op nog gammelere bootjes de zee op te sturen. Het gaat hun zo goed af, dat ze een tekort aan boten beginnen te krijgen. Toen twee Frontex-schepen deze week bootvluchtelingen hadden laten overstappen en hun boten wilden meeslepen, werden ze beschoten door mensensmokkelaars. Die wilden ‘hun’ boten terug om ze snel weer opnieuw te gebruiken. Europa staat voor de paradox dat snellere hulp aan bootvluchtelingen leidt tot meer bootvluchtelingen.

3. Voorkom dat mensen weggaan

Federica Mogherini, de Italiaanse buitenlandcoördinator van de Europese Unie, wees erop dat de kern van het probleem is dat mensen weg willen. Omdat het niet veilig meer is in hun land, of omdat er geen werk is. „Eerst moeten de crises en de oorlogen worden opgelost die al te lang doorgaan en die de belangrijkste reden voor mensen vormen om alles te riskeren en weg te gaan.” Maar de kern van wat een integraal migratiebeleid zou moeten zijn, is tegelijkertijd het meest ongrijpbare element. De invloed van de EU op het geweld in Syrië, Irak, Somalië, Eritrea of Mali is beperkt. De EU-commissaris voor migratie, Avramopoulos, heeft al wel gezegd dat hij in zijn migratienota, die volgend maand wordt verwacht, veel nadruk zal leggen op projecten om mensen in bijvoorbeeld de Sahellanden betere economische perspectieven te bieden.

4. Behandel asielaanvragen buiten Europa

Hier en daar wordt al geëxperimenteerd met mogelijkheden om buiten Europa een asielaanvraag in te dienen – en dus ook buiten Europa de uitslag hiervan af te wachten. Dat zou ook een indirect antwoord zijn op de bezwaren van Grieken en Italianen dat ze, als ze alles volgens de regels zouden doen, onevenredig veel asielaanvragen zouden krijgen. De afspraak is namelijk dat iemand asiel moet aanvragen in het eerste EU-land dat hij binnenkomt. Marokko en Spanje werken al samen met zo’n speciaal asielloket, en de EU wil hierover praten met Niger, Tunesië en Egypte. Vanuit dezelfde gedachte bespreekt Italië met Tunesië en Egypte een bijdrage aan patrouilles voor de Libische kust. Als schepen uit die landen dan bootvluchtelingen oppikken, komen ze terecht in Afrikaanse havens.