Een val is een reëel scenario

VVD en PvdA schieten niets op in hun gesprekken. Áls ze eruit komen, zou het kabinet tot ver in 2016 kunnen blijven zitten.

Premier Mark Rutte vertrekt na het coalitieoverleg over mogelijke opvang van uitgeprocedeerde asielzoekers. Foto David van Dam

De toppen van de VVD en de PvdA vroegen elkaar vrijdagmiddag expliciet: willen we door? Ja, zeiden beide partijen.

Maar dat woord was niet in overeenstemming met hoe de gesprekken vervolgens verliepen.

Het coalitieoverleg over mogelijke opvang van uitgeprocedeerde asielzoekers gaat maandag verder. Maar de afgelopen week heeft laten zien dat het risico van een val serieus is geworden.

Betrokkenen uit beide partijen beaamden vrijdagavond dat de coalitiepartners, ondanks intensief overleg sinds dinsdag, de hele week geen centimeter opgeschoten zijn.

De PvdA legde talrijke varianten op tafel om toch tot (tijdelijke) voorzieningen voor uitgeprocedeerde asielzoekers te komen. De VVD wees ze allemaal af: die partij stelt zich op het standpunt dat iedere opvang voor uitgeprocedeerden in strijd met het regeerakkoord is.

Eerder kon de PvdA in dit type moeizaam overleg rekenen op de plooibaarheid van premier Rutte. Maar deze keer heeft de VVD een ring om de partijleider heen gebouwd om het gevaar van al te grote souplesse in te dammen. Een gevolg van de gang van zaken rond het regeerakkoord (2012) en het sociaal akkoord (2013), toen Rutte compromissen sloot waar VVD-prominenten als minister Edith Schippers (Volksgezondheid) en fractievoorzitter Halbe Zijlstra door werden overvallen.

Effect was deze week dat de VVD meer intern overleg voerde dan tijdens eerdere crises. Het gaat daarbij om, in VVD-jargon, 'de kerngroep' waarin Rutte zit met onder meer Zijlstra, partijvoorzitter Henry Keizer en vicefractievoorzitter Tamara van Ark. Op de langste overlegdag, woensdag, vergde het interne VVD-beraad meer tijd dan de gezamenlijke gesprekken van VVD en PvdA.

Bij de PvdA hadden ze geen ingelast fractieoverleg de afgelopen dagen – bij de VVD wel. Donderdagmiddag belegde Zijlstra een ‘praatsessie’, wat de ogen van enkele VVD’ers opende. Zijlstra kreeg daar de vraag voorgelegd of het kabinet kan vallen. Dat is niet het streven, zei hij volgens een aanwezige, maar het kan het gevolg zijn.

Voor de PvdA is opbreken nu amper een optie. Diederik Samsom en vicepremier Lodewijk Asscher willen bijna overal mee akkoord gaan: laat de rechter het maar bepalen en als die zegt dat het niet hoeft, legt de PvdA zich daarbij neer. Een hele stap voor de sociaal-democraten, gezien de grote vraag om humaniteit én de eis van een duidelijker eigen geluid binnen de partij. Samsom wil door. Hij heeft geen enkele aanleiding om te denken dat de zware periode van afgelopen jaar met drie verkiezingsnederlagen op rij voor hem voorbij zou zijn als het kabinet nu valt.

Het punt waar de discussie steeds terugkeert: de VVD vindt dat de uitspraak die de Raad van Europa afgelopen week deed, helemaal haar gelijk bevestigt. De uitspraak is ‘helblauw’, zeggen ze: opvang is niet nodig. Door die harde opstelling ontstaan bij de PvdA twijfels of de VVD er wel werkelijk uit wil komen.

Een mogelijk scenario is dat de opvang zoals gemeenten die nu bieden, blijft bestaan, totdat de hoogste rechter heeft bepaald of de overheid inderdaad basale opvang voor illegalen moet regelen. Maar de VVD bleek deze week tot in detail te willen weten wat precies ná zo’n gerechtelijke uitspraak gebeurt. Mogen gemeenten dan wel of niet op eigen houtje opvang bieden? Want in het regeerakkoord spraken beide partijen een „restrictief en rechtvaardig immigratiebeleid met een actief en consequent terugkeerbeleid” af. Daar hoort volgens de VVD geen opvang bij.

Maar hoe moeizaam het overleg ook is: als het de coalitie zou lukken een gezamenlijke oplossing te vinden, dan wordt de kans in één klap levensgroot dat het kabinet tot najaar 2016 blijft zitten. En dan is het eind van hun mandaat – dat loopt af in maart 2017 – ineens zeer dichtbij.

Dat zit zo: het is er voor de VVD komende maanden niet aantrekkelijker op om het kabinet te laten vallen indien partijen nu een vorm van opvang toestaan. De PVV zal telkens herhalen dat de VVD het mogelijk heeft gemaakt dat illegalen onderdak en hulp krijgen. Wilders zal er moeiteloos oneliners voor weten te vinden. De angst dat kiezers door dit punt overlopen naar de PVV zit diep bij de VVD.

En als het kabinet de zomer haalt, doemt ineens een volgende reden op om door te gaan: het Nederlandse voorzitterschap van de Europese Unie, de eerste helft van 2016, met voor Rutte veel ontmoetingen met internationale hoogwaardigheidsbekleders.

Een demissionair kabinet in zo’n periode is slecht voor je reputatie als land. Laat staan een crisis tíjdens het voorzitterschap. Dan kan het ineens juli 2016 zijn – en is de begroting voor 2017 al bijna rond. Zo is de uikomst van deze crisis bepalend voor de politiek van de komende anderhalf jaar.