Discussie over massamoord

Toen ruim 2.000 jaar geleden de Romeinse proconsul Julius Caesar met zijn legioenen Noord-Gallië veroverde en pacificeerde, verdween in het huidige Brabant de stam van de Eburonen van het toneel. Het gebied tussen Maas en Rijn was ontvolkt. Historici weten waarom: Romeinse massamoord. Was dit een noodzakelijke militaire operatie of doelbewuste uitroeiing van een bevolkingsgroep, dus genocide? Discussies lopen niet hoog op.

Er zijn veel moderne genocides, en over de schuldvraag is meestal weinig discussie meer. In een aantal gevallen zijn zelfs de leiders voor de rechter gekomen, de Endlösung van de nazi’s , de Khmer-terreur in Cambodja (1975-1979), Rwanda 1994, Srebrenica, 1995.

Dirk Vlasblom schrijft verderop in deze bijlage over de vraag of de Armeense massamoord als genocide moet worden beschouwd. Daarover is wél veel discussie, ook in de wetenschap. De felheid van dat debat komt uit de politiek. De Turkse staat weerspreekt de term genocide. En in Frankrijk is het juist verboden de genocide te ontkennen.

Doden worden niet meer levend als je een andere term voor hun vermoording gebruikt. Maar voor de levenden is het van belang, want de ruzie gaat over meer dan een woordje. Was het opzet of niet? Was er centrale organisatie? Genocide is een precies begrip: doelgerichte moord op een groep. In theorie (maar zelden in de praktijk) staan de structuur en het motief van moordpartijen los van de extreme wreedheid van oorlogsmisdaden. Het belang is duidelijk: als we de structuur van genocide beter begrijpen kunnen we het wellicht beter voorkomen.

De socioloog Abram de Swaan ging genocides bestuderen na een vraag van zijn vriend Nico Frijda. In De Swaans necrologie van Frijda in deze bijlage schrijft hij erover. In zijn recente genocide-boek Compartimenten van vernietiging (2014) benadrukt De Swaan het actieve proces van tweedeling dat vrijwel altijd aan een genocide voorafgaat. Eerst afscheiding in de politieke propaganda, dan geïnstitutionaliseerd en vervolgens fysiek. En in de geest: de betrokkenen willen dat proces niet meer zien, en al helemaal niet de moorden erkennen.