China stoppen, dat gaat zomaar niet

China heeft een eigen Wereldbank opgericht. Het was een klein initiatief, maar door verzet van de VS wilde iedereen lid worden.

Blijft er straks nog iets over van de ‘Washington consensus’? Dat woord staat voor de macht en de uitgangspunten van twee van de belangrijkste instellingen in de internationale economie: de Wereldbank en het Internationaal Monetair Fonds, beide in 1944 in het Amerikaanse stadje Bretton Woods in het leven geroepen om de naoorlogse economische en financiële wereldorde vorm te geven.

Nu de machtsverhoudingen in de wereldeconomie met de opkomst van China sterk veranderen, wordt het de vraag of de VS toestaan dat het institutionele bouwwerk meeverandert. De kwestie werd vorige maand acuut. China nam vorig jaar het initiatief voor de oprichting van de Aziatische Infrastructurele Investeringsbank (AIIB). Toen eind maart de deadline naderde voor landen om zich als medeoprichter in te schrijven, meldde tot verbijstering van de Amerikaanse regering het Verenigd Koninkrijk zich bij China. Met de Britten eenmaal over de brug, volgde een lawine van late aanmeldingen uit vrijwel geheel Europa, inclusief Nederland.

De geloofwaardigheid verdwijnt

Zo werd een klein, regionaal initiatief plotseling een Chinees alternatief voor de Wereldbank. „De AIIB was eigenlijk helemaal niet zo’n big deal”, zegt econoom Fred Bergsten in zijn kantoor bij het Petersen Institute for International Economics. Dat is een van de belangrijkste denktanks in de Verenigde Staten, waarvan Bergsten na een loopbaan bij de regeringen van zowel president Nixon als Carter, in 1981 de medeoprichter was.

„De VS hebben de AIIB zelf belangrijk gemaakt”, zegt hij, door te proberen de bondgenoten te weerhouden er lid van te worden. „De poging om China te isoleren is nu omgeslagen in een eigen isolement.”

In Washington doet iedereen er op het eerste gezicht luchtig over. Ja, de AIIB is meer dan welkom. Er is genoeg te doen. Fijn dat Azië een investeringsimpuls krijgt. Maar onderhuids spelen andere gevoelens. Het IMF wacht nu al vijf jaar op Amerikaanse goedkeuring van een kapitaalsverhoging, die het gewicht van de stemmacht in het bestuur zal verschuiven naar opkomende landen.

Dat wachten is uiterst frustrerend, want de verhoudingen in de wereld veranderen snel, terwijl het IMF stilstaat. „We verliezen aan geloofwaardigheid omdat de grootste aandeelhouder niet over de brug komt”, zegt een ingewijde. En dus wordt gebroed op alternatieven. Bij het IMF valt te beluisteren dat de kapitaalsverhoging, en de veranderende stemverhouding die daarmee gepaard gaat, wellicht stukje bij beetje wordt doorgevoerd – telkens net subtiel genoeg om geen Amerikaans veto uit te lokken.

Valt Europa met de aansluiting bij de Chinezen de Verenigde Staten af? De Duitse minister van Financiën Schäuble nam deze week bij denktank Brookings Institution geen blad voor de mond. „Het is heel lastig om het Amerikaanse Congres hier niet de schuld van te geven. Je kan deze geglobaliseerde wereld niet politiek en economisch leiden met alleen hard power. Het moet ook met soft power, met wederkerigheid.”

Volgens Bergsten zetten de gebeurtenissen nu twee ontwikkelingen op scherp. „De eerste is dat de hele gang van zaken China het zelfvertrouwen heeft gegeven om straks ook andere instituties in het leven te roepen, die zijn vormgegeven naar de eigen wensen. De tweede is dat het Amerikaanse leiderschap nu wankelt, vooral door de strijd tussen de regering-Obama en het Congres.”

Is er dus het risico dat er zomaar een alternatief, Aziatisch IMF komt: een ‘AMF’? „Ontegenzeggelijk”, zegt Bergsten. „De hele gang van zaken onderstreept dat de opkomende markten de wens hebben om eigen instituties te creëren en zichzelf te bevrijden van de Bretton Woods-instellingen.”

Er komt al een nieuwe lakmoesproef aan. China heeft gevraagd of de eigen munt, de yuan, per 2016 kan worden opgenomen in het mandje van valuta (dollar, yen, euro en pond) waar het IMF nu mee rekent. Opname van de yuan is grotendeels symboliek, maar om die symboliek gaat het juist. Wordt het land serieus genomen?

Er is ruimte voor de yuan

De yuan voldoet nog geenszins aan de eisen van open kapitaalverkeer en vrije verhandelbaarheid. Formeel zou het bestuur van het IMF de toetreding moeten afkeuren, zeggen insiders. Maar directeur Christine Lagarde liet deze week doorschemeren dat er ruimte is. Zullen de VS, met hun vetorecht, ook dit afwijzen? Bergsten: „Als de VS zich verzetten, herhalen ze de fout met de AIIB. Het opnemen van de yuan is een natuurlijke en wenselijke manier om China in het hart van het bestaande systeem te brengen, dus in de huidige architectuur.”

Alles om China geen aanleiding te geven om, beledigd en afgewezen, zelf een regionaal IMF in het leven te roepen. Want dáár gaat het volgens Bergsten om. „De grote kwestie wordt de integratie van China in de leiderschapsstructuur van de wereld, of in ieder geval van de wereldeconomie. En of de zittende machten, de VS maar ook Europa, dat op een soepele manier kunnen laten verlopen of de confrontatie aangaan.”