Van grote rampen kan je veel leren

Victimoloog

Nabestaanden beter helpen? MH17 wordt een studieproject.

„Als ik tijdens mijn werk de afgelopen decennia één ding heb geleerd, is het dit: als je slachtoffers vanaf het prille begin niet goed bejegent en erkenning biedt, is de kans groot dat ze na verloop van tijd verbitterd raken, en dan is het vaak lastig die verbittering weer kwijt te raken.”

Aldus psycholoog Peter van der Velden, hoogleraar victimologie in Tilburg. Hij leidt onderzoek naar onder meer het welbevinden van nabestaanden van de MH17-vliegramp, bronnen van stress bij hen en het gebruik van de hulpverlening. Een tweede studie, over welke psychologische behandeling het best aanslaat bij nabestaanden, staat onder leiding van klinisch psycholoog Jos de Keijser, hoogleraar complexe rouw in Groningen. De studies worden tegelijk uitgevoerd, waar mogelijk gecombineerd, en duren twee jaar, werd gisteren bekend. Nabestaanden worden ondervraagd, familierechercheurs, casemanagers van Slachtofferhulp Nederland. „We hopen lessen te trekken voor de zorg aan de nabestaanden en die van een volgende ramp”, zegt Van der Velden.

Aan wat voor hulp hebben nabestaanden het meest behoefte?

„Informatie krijgen is heel belangrijk. Verder hebben ze behoefte aan rust. Van belang is ook erkenning, in herdenkingen. En ten slotte willen ze overzicht over wat hun te wachten staat.”

Er zijn niet zo heel veel klachten over de hulpverlening, toch?

„Het lijkt in het algemeen goed te zijn gegaan. Als je in het begin niet goed wordt bejegend, heb je al een half probleem. Dan moet de eigenlijke verwerking van het verlies nog beginnen. Het lijkt dat er weinig irritaties zijn, dat die bron van stress is weggenomen. Toch weten we dat niet zeker. Het is zaak als zorgverlener alert te blijven. Want slachtoffers blijven wel kien op wat er gebeurt. Dat merkte je toen voormalig minister Timmermans over dat gevonden mondkapje begon. Daar reageerden verschillende nabestaanden direct op.”

Wat maakt deze ramp zo speciaal dat groot onderzoek nodig is?

„Deze ramp wijkt deels af van alle voorgaande rampen. Er zijn ineens bijna tweehonderd mensen gestorven. De nabestaanden wonen verspreid over het hele land. Je hebt niet direct zicht op alle nabestaanden. De identificatie neemt veel tijd in beslag. Het kan erg moeilijk zijn afscheid te nemen van iemand die niet is geïdentificeerd. Het lijkt wat dat betreft op een vermissing. Ook bijzonder is de aanhoudende media-aandacht. Die aandacht zal ooit verflauwen. Hoe ga je daar als nabestaande mee om?”

Wat is het verschil tussen nabestaanden bij een vliegramp en van iemand die aan kanker sterft?

„In Nederland gaat jaarlijks 140.000 keer iemand dood. We weten dat nabestaanden meer last hebben van posttraumatische stress als iemand omkomt door bewust geweld dan door een onbedoeld ongeval of een natuurramp. De tsunami in Azië uit 2004 was verschrikkelijk, maar niet te voorkomen. Bij een vliegramp als MH17 leeft dat gevoel wel. Als iemand met opzet is omgebracht, kost het nabestaanden meer tijd en energie om daar overheen te komen.”

Is deze vliegramp anders dan andere vliegrampen?

„Er is veel onzekerheid over wat er is gebeurd, er zijn geen overlevenden. Het verschil met de vliegramp in Tripoli, 2010: daarbij zijn vermoedelijk fouten gemaakt, maar niet met opzet. MH17 heeft ook nog politieke lading. Speelde Rusland een rol? Hadden we niet over dat gebied moeten vliegen?

„Wat verwerken lastig maakt, is de mogelijke verwijtbaarheid. Zo kunnen nabestaanden het overlijden van hun geliefde tijdens een operatie gemakkelijker verwerken als die volgt op een fout die nu eenmaal kan worden gemaakt én wordt erkend, dan als die wordt gemaakt door iemand die verslaafd was aan pillen. We hebben al veel geleerd van eerdere rampen.”