Column

Het eerste abstracte schilderij was een babydekentje

Er hangt een dekentje in de Tate! Het is een oud dekentje, een sprei die een moeder meer dan honderd jaar geleden voor haar pasgeboren zoontje maakte van allerlei lapjes stof. Een quiltje. Het lag in zijn wieg, hield hem warm, schermde hem af van de buitenwereld, zacht schild voor huid en haar. In de Tate Modern ligt het niet, het hangt, en daardoor is dit dekentje, in 1911 gemaakt door de Frans-Russische kunstenaar Sonia Delaunay, te zien als het eerste abstracte schilderij. Het is niet geschilderd, maar het staat wel aan de wieg van de abstracte schilderkunst, van Sonia Delaunay zelf, van haar echtgenoot Robert Delaunay, van Wassily Kandinsky en al die andere Europese kunstenaars die ergens aan het begin van de twintigste eeuw bedachten dat de schilderkunst ook wel zonder mensen, vruchten en gebouwen kon: je hebt geen sinaasappel nodig om van oranje te genieten, geen toren om een lijn te lusten.

Buiten de schilderkunst en buiten Europa was dat natuurlijk al veel langer bekend: denk aan de geometrische versieringen op kleding en servies, gangbaar – op zijn minst – sinds de trechterbekercultuur hier ter plaatse of de doeken van boombast uit Oceanië. Een zo’n tapa uit Tahiti hangt nu op de tentoonstelling van Matisse in het Stedelijk. De tapa in Amsterdam en het dekentje in Londen zijn allebei te zien als afgezant van een andere manier van met kunst omgaan. De ontwikkeling van de abstracte kunst zou je door dit dekentje ook kunnen zien als het gevolg van de vrouwenemancipatie: als Delaunay geen vrouw was geweest had ze dat dekentje waarschijnlijk niet gemaakt en als ze geen geëmancipeerde vrouw was geweest was het daar waarschijnlijk bij gebleven; dan was ze geen kunstenaar geworden die behalve dekentjes en gordijnen ook schilderijen was gaan maken en nu een grote overzichtstentoonstelling in de Tate Modern heeft.

Het schilderij staat, abstract of niet, nog steeds aan de top van de kunstpiramide, alle dromen en daden over de integratie van kunst en leven ten spijt. Zelfs bij een kunstenaar als Sonia Delaunay worden de schilderijen vaak nog als hoger staand dan haar toegepaste kunst gezien, ook al is die nog zo uitbundig aanwezig in haar oeuvre, van kostuums voor de Ballets Russes tot beschilderde auto’s. Ze ontwierp stoffen, onder meer jarenlang voor het Nederlandse warenhuis Metz & Co, om in het levensonderhoud van haar en haar man en kind te voorzien, zegt de overlevering. Kan ze dat niet uit vrije wil gedaan hebben? Laten we haar badpakken en sjaals ook maar aan de muur hangen. En dan wil ik graag van het dekentje uit het begin weer een dekentje maken, dat een kind warmte geeft. Het hangt niet meer, het ligt weer.