Bed-bad-brood splijt coalitie

VVD en PvdA leggen Europese uitspraak verschillend uit, vandaag opnieuw spoedoverleg in het Torentje.

VVD en PvdA onderhandelden tot diep in de nacht op het Torentje over de opvang van illegalen, met onder anderen staatssecretaris Klaas Dijkhoff (Justitie, VVD). Foto Evert-Jan Daniels/ANP

Het belang van premier Mark Rutte was om zo snel mogelijk tot een compromis te komen over de opvang van illegalen. En nu dat is mislukt, blijft het gevaar bestaan van weer een crisis voor zijn coalitie.

Toen begin deze week bij de top van VVD en PvdA bekend werd dat de langverwachte uitspraak van de ministers van de Raad van Europa niet de gewenste helderheid bood, probeerde Rutte om snel tot afspraken te komen met de PvdA. Vandaar ook het snelle late overleg van dinsdagavond, nog na een debatavondje van PvdA-leider Diederik Samsom.

Ook bij het ministerie van Veiligheid en Justitie was een snelle respons aanvankelijk de inzet; gisterenmorgen nog was de verwachting dat aan het einde van de middag verantwoordelijk staatssecretaris Klaas Dijkhoff (Justitie, VVD) de pers misschien al wel te woord kon staan over de kabinetsreactie op de uitspraak. Geen Chefsache, gewoon de verantwoordelijk bewindspersoon die even uitleg geeft.

Het liep anders. Het coalitieoverleg liep door tot vroeg in de morgen: zo rond half vier vannacht verlieten Samsom en Asscher het Torentje. PvdA-Kamerleden die de gesprekken op afstand volgen, sukkelden in slaap tijdens het wachten op een uitkomst, vicepremier Lodewijk Asscher (PvdA) was zichtbaar vermoeid en liep met hangende schouders rond. Als je steeds dénkt dat je er bijna uit bent, is de verleiding om nog even door te gaan groter, verklaren ze binnen de coalitie dat late tijdstip.

Vanmiddag om vier uur zouden Rutte, Samsom, Asscher en Zijlstra opnieuw in gesprek gaan. Er lag toen de partijen vannacht opbraken, een variant op tafel waarbij nog overeenstemming moest worden bereikt over de details. De oplossing zou ongeveer hierop neerkomen: ja, er komt opvang, maar die is in tijd beperkt totdat de hoogste rechter in Nederland uitspraak heeft gedaan over de vraag of het kabinet daartoe eigenlijk wel verplicht is. Dan kan de VVD zeggen: we wilden het niet, maar zijn gedwongen door de rechter.

Details die nog open liggen zijn zaken als: wie betaalt die tijdelijke opvang? Moeten de gemeenten dat maar doen, of draagt het Rijk bij? Voormalig staatssecretaris Fred Teeven was hier pragmatisch in. Die zag gewoon een landelijke centrale opvang voor zich op het platteland in Ter Apel, met alleen de hoognodige basics. Maar die ruimte kreeg hij niet van zijn partij.

De politieke werkelijkheid is: nu een snelle oplossing onmogelijk is gebleken, neemt de publieke aandacht voor het thema vanzelf toe. Precies niet in het belang van beide partijen.

Het vergrootglas komt zo op de uitkomst te liggen, dat voor VVD en PvdA het gevaar groeit dat beide partijen die niet goed genoeg aan hun achterban kunnen uitleggen. Want de VVD is principieel van opvatting dat uitgeprocedeerden alleen opvang mogen krijgen als ze meewerken aan terugkeer naar hun land van herkomst. Terwijl de PvdA zegt: ja, terugkeer naar land van herkomst is natuurlijk van belang, alleen bereik je dat doel beter als mensen even rust aan hun hoofd hebben en zich niet druk hoeven te maken over waar ze slapen die nacht.

Dus waar de inzet aan het begin van deze week absoluut geen coalitiecrisis was, kan die gedachte door het verstrijken van de tijd steeds gemakkelijker opkomen. Voor de PvdA is dat een gevaar, voor de VVD ook een verleiding. Een val van het kabinet over dit thema zou niet ongunstig zijn voor de liberalen in de electorale concurrentie met de PVV.