Haal pensioen uit keurslijf

Bestuursvoorzitter van pensioenfonds ABP vreest aantasting pensioenen door politiek.

Corien Wortmann-Kool Foto Merlijn Doomernik

Ze studeerde ooit verpleegkunde en politicologie en werkte bijna tien jaar in de damesmode voordat ze topambtenaar en daarna Europarlementariër (CDA) werd. Nu beheert Corien Wortmann-Kool 344 miljard euro vermogen voor 2,8 miljoen Nederlanders. Sinds begin dit jaar is ze bestuursvoorzitter van pensioenfonds ABP voor overheid en onderwijs, het grootste fonds van Nederland – en Europa.

„Ik heb inmiddels geleerd dat ik bij ABP als oud-ambtenaar een ‘slapende’ deelnemer word genoemd”, zegt ze tijdens haar eerste interview als fondsbestuurder. „Mijn eigen pensioen bestaat uit brokken, het is één grote legpuzzel.”

In haar eerste drie maanden heeft haar bestuur al „oprechte excuses” moeten aanbieden voor een fout. Zo’n 20.000 gepensioneerden die geen recht hadden op AOW-partnertoeslag, kregen plotseling te horen dat ze hier geen compensatie van ABP meer voor kregen, omdat de toeslag is afgeschaft. De korting kon oplopen tot 500 euro per maand; vakbonden dreigden met gerechtelijke stappen, Kamerleden zinden op een spoeddebat.

ABP vroeg juristen zijn pensioenreglement te bestuderen, concludeerde dat de zaak vrij kansloos was en draaide het besluit vorige maand terug. „We willen onze deelnemers duidelijkheid geven, maar het gaat niet altijd goed en daar zijn we keihard tegenaan gelopen”, zegt Wortmann.

„Het was een cocktail. We hebben een ingewikkeld pensioenreglement van 126 pagina’s, met overgangsregelingen uit 1986 en 1996 en dan komt die wetswijziging over de AOW er nog overheen. Juridisch kijk je daar nu anders naar. Ik wil het zo niet goedpraten. Wij als bestuur trekken er lering uit. Het pensioenstelsel simpeler maken is een van de oplossingen.”

ABP heeft een visie voor 2020 opgesteld en belooft meer keuzevrijheid voor deelnemers. Mogen ze kiezen om níet meer bij ABP te blijven en naar een ander fonds over te stappen, als het aan u ligt?

„We verkennen een aantal mogelijkheden en we bieden ook al wat keuzevrijheid. Wanneer je pensioen ingaat, of je bijvoorbeeld eerst een hogere en dan een lagere uitkering wilt. Maar pensioen is veel meer dan een financieel product waarmee je naar believen kunt shoppen. Nee, pensioen is uitgesteld loon waarbij je samen vermogen opbouwt en risico’s deelt. Zo kun je jongeren, ook als ze tachtig, negentig of honderd worden, toch pensioen aanbieden. Maar als je deelnemers de vrijheid geeft, stappen ze nu uit omdat dat gunstig lijkt en een ander jaar misschien weer ín. Dat zou het hele systeem ondermijnen.”

Kunnen mensen er straks voor kiezen om niet meer te beleggen in kernwapens, fossiele brandstoffen of in tabak?

„We willen over de hele linie duurzamer gaan beleggen en verkennen ook die keuzemogelijkheden. Groen beleggen vergelijk ik wel eens met groene energie. Het komt allemaal uit hetzelfde stopcontact en of daar kolen, kernenergie of windenergie achter zit, weet je eigenlijk niet. Persoonlijk vraag ik me af of dat de toekomst is. Je moet goed uitkijken met het aanbieden beleggingskeuzes. Het kan enorm in de papieren lopen en de kosten opdrijven.”

ABP belooft ook dat deelnemers in 2020 bewust bij ABP zitten, dat pensioen een concurrerende arbeidsvoorwaarde is, dat ‘geluk en pech’ gedeeld blijven worden. Moet u dat wel beloven? Het nieuwe credo is: uw pensioen is en blijft onzeker.

„Nou, daar hebben we als ABP ook leergeld voor betaald. Door de financiële crisis en de lage rentestand hebben we moeten korten. Dat heeft het vertrouwen in ABP een flinke knauw gegeven.”

De achterstand van het pensioen op de looninflatie is bij ABP nu 10 procent?

„Maximaal, ja. We zitten in een moeilijke tijd. De economie komt maar traag op gang. Het beleid van de Europese Centrale Bank om de rente laag te houden is mooi voor de export, maar heel beroerd voor onze pensioenen. Dat zullen we komende vrijdag weer zien als we onze kwartaalcijfers bekendmaken. Ik kan er niet te veel op vooruitlopen, maar wat ik wel kan zeggen is: inflatietoeslag zit er voor 2016 niet in en ook voor de eerste jaren daarna is de kans daarop is zeer, zeer beperkt.”

In een filmpje op de website van ABP belooft u jongeren wel dat ze vier keer hun inleg terugkrijgen als pensioen. Kunt u dat dan nog wel waarmaken?

„Er zitten rekenmodellen achter, die niet voor iedereen op gaan. Veel jongeren die hun hele werkende leven bij ABP blijven, zullen wél vier keer hun inleg halen. Veel deelnemers blijven ook relatief lang bij ons. Wat ABP betreft, zou je in de toekomst eenvoudiger bij je pensioenfonds moeten kunnen blijven, ook als je zelfstandige wordt. Er zijn hele ingewikkelde discussies om het stelsel te veranderen, ook wegens de flexibilisering van de arbeidsmarkt, maar dit zou een hele simpele wijziging zijn.”

Werkgevers en vakbonden laten via de Sociaal-Economische Raad nader onderzoek doen naar een nieuw pensioenmodel met individuele spaarpotjes. Hoe individueel mag het pensioen worden?

„Ons stelsel is nu gericht op een gegarandeerde uitkering voor iedereen. Voor de toekomst is het goed om ook eens te kijken naar een individuele variant met een vaste premie en collectieve risicodeling, zoals de SER nu doet. Ik zou er, net als de SER, alleen wel in koeieletters bij willen zetten: interessant, maar onbekend. Het verdient echt meer onderzoek. Ik ben zelf wel voor meerdere regelingen met meer individuele keuzemogelijkheden. Pensioenfondsen hebben verschillende deelnemers en zijn dus heel verschillend. De politiek moet fondsen niet in hetzelfde rigide keurslijf proberen te persen.”

Wat stoort u aan de politieke discussie?

„Het is te veel kortetermijndenken. Dat vind ik echt een tekortkoming. Je moet heel goed naar de gevolgen van veranderingen kijken. Als je nu een grote stelselwijziging doorvoert en jongeren betalen straks de rekening, dan vind ik dat onverantwoord. In politiek Den Haag wordt zo gemakkelijk gepraat over minder pensioen opbouwen en belasting heffen over de inleg. Voor je het weet wordt de miljardenpensioenpot een gemakkelijk doelwit. En dat mag niet gebeuren. Wat ik het erge vind, is dat Klaas Knot, de president van De Nederlandsche Bank, ook meezingt in dat koor.”

Knot denkt ook te veel op korte termijn?

„Hij voert de discussie heel erg macro-economisch en vanuit het hier en nu. We sparen te veel, dus moeten we minder pensioen opbouwen, zegt hij. Dat doen we ook al en dat is ten dele gerechtvaardigd omdat we langer doorwerken. Maar als we zo doorgaan, zijn we straks terug bij af. Nu hebben we nog vier werkenden op één gepensioneerde, maar door de vergrijzing zijn het straks misschien nog maar twee werkenden op één gepensioneerde. Maar ik hoor Klaas Knot nog steeds zeggen dat we minder kunnen opbouwen. Dat is nu gunstig voor de salarissen en de schatkist van minister Dijsselbloem. Maar als we doorgaan met forse stappen, gaan we echt de pensioenen aantasten. Dan leggen we een enorme hypotheek op de toekomst.”

Van u mag de pensioenpremie omhoog?

„Daar gaat het niet om, maar wat meer flexibiliteit zou goed zijn. De meerderheid van onze deelnemers wil de gelegenheid hebben om wat meer premie in te leggen, blijkt uit ons onderzoek. Stel, je bent 55, je kinderen zijn uit huis en klaar met studeren en je hebt geld over: waarom niet?”

ABP heeft eerder gezegd dat DNB als toezichthouder te veel op de stoel van de fondsbestuurders zit. Vindt u dat ook?

„We hebben een goede relatie met DNB, net als met de sociale partners. Natuurlijk mopperen we binnenskamers wel eens over een en ander, maar ieder heeft zijn eigen rol te spelen.”

Maar de vraag was of Klaas Knot niet teveel uw rol speelt?

„Ik moet zeggen, en dan heb ik het pas over drie maanden: het toezicht is intensief, maar dat is de regelgeving ook. Ik klaag meer over de ingewikkeldheid van het stelsel. We moeten nieuwe financiële spelregels invoeren, ik moet onze deelnemers straks drie verschillende ‘dekkingsgraden’ uitleggen. Het is goed dat de sociale partners kijken of het stelsel niet anders en eenvoudiger kan. Voor je het weet maken we het nóg complexer en zit de toezichthouder nóg dichter op de fondsbesturen om het in de gaten te houden.”