Hoe kon een 73-jarige politievrijwilliger een zwarte man doodschieten in de VS?

Begin april schoot de 73-jarige blanke Robert Bates de 44-jarige Eric Harris dood, een ongewapende zwarte man. Weer een tragisch incident in het licht van de groeiende discussie in de Verenigde Staten, maar met één opvallend element: Bates is geen echte agent, maar een vrijwilliger. Hoe zit dat in de VS met deze zogenoemde ‘reserve deputy’s’?

Reserve Deputy Robert Bates is shown in this undated handout photo provided by the Tulsa County Sheriff's Office in Tulsa, Oklahoma, April 4, 2015, Bates was involved in the shooting of suspect Eric Harris, after mistaking his service weapon for a stun gun, accidentally killing him, during an arrest Thursday, according to the Tulsa County Sheriff's Office. REUTERS/Tulsa Sheriff's Office/Handout via Reuters ATTENTION EDITORS - FOR EDITORIAL USE ONLY. NOT FOR SALE FOR MARKETING OR ADVERTISING CAMPAIGNS. THIS PICTURE WAS PROVIDED BY A THIRD PARTY. REUTERS IS UNABLE TO INDEPENDENTLY VERIFY THE AUTHENTICITY, CONTENT, LOCATION OR DATE OF THIS IMAGE. THIS PICTURE IS DISTRIBUTED EXACTLY AS RECEIVED BY REUTERS, AS A SERVICE TO CLIENTS

Oh, I shot him. I’m sorry. Robert Bates verontschuldigt zich. Hij heeft net tijdens een undercoveroperatie in Tulsa in de Amerikaanse staat Oklahoma de 44-jarige Eric Harris neergeschoten. Per ongeluk, zo zegt hij later. Hij had zijn taser willen pakken, maar pakte zijn dienstwapen. Harris overleed in het ziekenhuis.

Eric Harris is zwart, en hij was op 2 april ongewapend toen hij aan undercoveragenten een pistool verkocht, wegrende en gearresteerd werd. Weer een incident waarbij een blanke agent een zwarte, ongewapende man doodschoot. Vrijdag werd de video online gezet, gisteren werd bekend dat Bates is aangeklaagd voor dood door schuld.

Los van de almaar groeiend discussie over politiegeweld tegen zwarte Amerikanen, is er in het geval van Bates ook een andere aan de gang. De 73-jarige Bates is namelijk helemaal geen echte agent. Bates is een zogenoemde ‘reserve deputy’, een vrijwilliger bij de politie, een ‘hulpagent’.

Taser links, pistool rechts:

Twitter avatar nytimes The New York Times 73-year-old volunteer deputy charged with manslaughter after mistaking handgun for Taser http://t.co/IxpcOsG3EC http://t.co/4YTEiuCJnE

De vrijwillige agent in de VS

Bates was ooit wel agent, één jaar lang, in de jaren zestig. Inmiddels heeft hij veel geld verdiend als accountexecutive. Wat doet een man van 73, die geen agent meer is, dan toch met een insigne, een taser en een pistool?

Dat is op zich niet zo opmerkelijk. In meerdere steden in de Verenigde Staten worden naast echte, fulltime politieagenten, dit soort vrijwillige agenten ingezet. Accountants, advocaten, de eigenaar van de plaatselijke supermarkt, beroemdheden. Zo werd Shaquille O’Neal, oud-topbasketballer van de LA Lakers, in januari voor de zoveelste keer benoemd tot ‘reserve deputy’, nu in het zuiden van Florida.

Tulsa heeft volgens The Washington Post momenteel zo’n honderd mensen zoals Bates in dienst. Ze krijgen professionele training en ondersteunen de politie, niet alleen door met ze mee te lopen, maar soms ook door hun eigen materiaal mee te nemen. Dus ook wapens.

Wat er begin april voorafging aan het incident:

Pay to play

Politievrijwilligers als Bates zijn meestal mensen met een nobel doel: ze willen de gemeenschap helpen. Iets terugdoen. En de politieafdelingen waar ze dergelijke vrijwilligersprogramma’s hebben zijn blij met ze. Ze nemen werk uit handen, en ze zorgen ook voor inkomsten.

Want het is heel normaal dat deze vrijwilligers geld en materiaal doneren. Zo zei Shannon Clark van de politie in Tulsa tegen Rawstory dat veel mensen dat doen. “Dat is niet raar”. Zo ook Bates, die bijvoorbeeld zijn eigen taser en pistool verzorgde en al meerdere malen sinds hij vrijwilliger werd in 2008 geld had gegeven.

Mooi voor de politie, voer voor kritiek van buitenstaanders. Is het dan niet pay to play cop, betalen om ‘agentje te spelen’. Wat of wie haal je daarmee in huis?

Vorig jaar zorgde de situatie in een dorpje genaamd Oakley in de staat Michigan voor commotie. Er wonen daar nog geen 300 mensen, er gebeurt maar weinig waarvoor de politie moet uitrukken. Toch heeft de politie daar zo’n 150 ‘reserve deputy’s’, mensen zoals Bates. Mensen betalen daar 1.200 dollar en krijgen daarvoor een uniform, een kogelvrij vest en een pistool terug. Betalen ze nog meer, dan kunnen ze een insigne krijgen en hebben ze het recht om bijna op elke plek in Michigan hun dienstwapen te mogen dragen.

Er zitten advocaten bij, dokters, zelfs een paar American footballspelers uit de Amerikaanse profcompetitie, de NFL. Sommigen wonen niet eens in de buurt van Oakley. Van 2009 tot 2014 heeft Oakley volgens Vocativ zo’n 183.000 dollar aan inkomsten gekregen van de vrijwilligers. Dat geld is in het dorp gestoken.

Een reportage uit Oakley, Michigan:

Massa’s bestieren en hotdogs grillen

Maar wat voor training krijgen die vrijwilligers, en wat voor bevoegdheden hebben ze daarna? Daar zit volgens The Washington Post geen lijn in. In Californië krijgen vrijwillige agenten tot wel 900 uur aan training. Als ze die volbracht hebben, zijn ze peace officers, rechtstaal voor mensen die op enige wijze bevoegdheden voor politiewerk hebben. Maar in Dorchester County in South Carolina bijvoorbeeld kunnen ‘agenten’ na 240 uur veldwerk al een wapen van de zaak krijgen en een politieauto. Bates had, zo is gezegd, honderden uren training gevolgd, onder andere op het gebied van moordonderzoek en decontaminatie. Hij stond bekend als een gewaardeerd, gekwalificeerd vrijwilliger.

De opvatting over bevoegdheden verschilt ook per afdeling. Zo citeert The Washington Post de politiechef in Dorchester County die zegt dat zodra vrijwilligers een insigne hebben, het enige verschil tussen hen en gewone agenten is, dat ze niet betaald krijgen. Maar vaker toch is de bedoeling dat deze vrijwilligers een ondersteunende rol hebben, niet meer dan dat. De vrijwilligers in het dorpje Oakley bijvoorbeeld doen niet meer dan assisteren, zo zei de politiechef tegen de Detroit Free Press: geen arrestaties, maar “helpen met hotdogs maken tijdens evenementen of Halloween-snoep controleren”.

Het was ook helemaal niet de bedoeling dat Bates op deze manier betrokken raakte bij de arrestatie van Harris. De burgemeester van Tulsa, Dewey Bartlett Jr., zei op CNN dat de vrijwillige agenten gebruikt worden voor de beheersing van mensenmassa’s, parkeer- en verkeerssituaties, bij concerten. Ze zijn aan zeer specifieke regels gebonden en worden ingezet in situaties waarin zoiets als Bates veroorzaakte niet eens kan gebeuren.

Shannon Clark van de politie in Tulsa zei dat Bates ondanks dat hij training genoeg heeft doorstaan en genoeg ervaring heeft om deel uit te kunnen maken van het arrestatieteam, dat niet zijn taak was. Bates had een ondersteunende rol. Zoals aantekeningen maken tijdens de undercoveroperatie.

Het is vaker fout gegaan

Vrijwilligers bij de politie krijgen niet betaald, maar komen soms in dezelfde gevaarlijke situaties terecht als hun betaalde collega’s. Het is ook niet de eerste keer dat een situatie met een vrijwilliger mis is gegaan. In 2012 achtervolgde Steven Williams, als vrijwilliger werkzaam in Anderson County in South Carolina, een verdachte. Toen er een worsteling om Williams’ dienstwapen ontstond, schoot hij de man dood. In 2013 schoot een 62-jarige elektricien – ook politievrijwilliger – zichzelf door zijn heup op het stadhuis van Warren, Michigan.

En er zijn ook incidenten waarbij vrijwilligers zelf zijn gedood. In 2005 werd Nehemiah Pickens in Texas doodgeschoten toen hij hielp bij een arrestatie. In 2013 werd Robert Libke doodgeschoten door een man die kort daarvoor zijn eigen huis in brand had gestoken. Meer dan 200 vrijwilligers zijn door de jaren heen om het leven gekomen, volgens cijfers van de Reserve Police Officers Association.

Daniel Bongino, oud-medewerker van de Secret Service, uitte bij CNN kritiek op de politie in Tulsa. Die zorgde er namelijk zelf voor dat het is misgegaan:

“Je hebt een 73-jarige man, hoe goed of kwaad van wil ook, in zo’n situatie, met mogelijk vuurwapengeweld. Het is een recept voor een ramp.”