Nobelprijswinnaar Günter Grass op 87-jarige leeftijd overleden

Günter Grass in 2014 EPA/SVEN HOPPE

De Duitse Nobelprijswinnaar Günter Grass is op 87-jarige leeftijd overleden in de stad Lübeck. Grass, die in 1999 de Nobelprijs voor de Literatuur won, behoorde met Siegfried Lenz en Heinrich Böll tot de grote drie van de naoorlogse Duitse literatuur. De auteur, meest beroemd om zijn romandebuut De blikken trom (1959), wordt geprezen als schrijver wiens “zwarte fabels” de “vergeten kant van de geschiedenis laten zien”. Het meeste van zijn omvangrijke werk verscheen in de jaren zestig.

Grass mengde zich veelvuldig in politieke debatten. Zo voerde hij campagne voor de Sozialdemokratische Partei Deutschlands (SPD). In 2012 kreeg Grass de ’2012 European of the Year’-prijs voor zijn bijdrage aan politieke debatten in Europa.

Israël

In datzelfde jaar viel Grass in het kritische gedicht ‘Was Gesagt Werden Muss’ de “ongecontroleerde atoommacht” Israël aan. Het land moest zich net als de bijna-atoommacht Iran onderwerpen aan internationale controle, schreef Grass. Het leidde tot hevige discussies. “Het viel te verwachten dat er kritiek zou komen”, zei Grass daarover in 2013 in een interview met Arnon Grunberg in NRC Handelsblad.

“Ja, ik wist dat er bijna een taboe rust op het algemeen bekende feit dat Israël al jaren en jaren een atoommacht is, en dat Israël, net als Pakistan of India, weigert zich te onderwerpen aan internationale controle, terwijl het dit wel van Iran verwacht.”

Kwetsend vond Grass het feit dat hem antisemitisme werd verweten:

“Dat getuigt van een mentaliteit die ik verwerpelijk vind. Als iemand dat verwijt uitspreekt – het ergste verwijt dat je een Duitser kunt maken –, moet hij zich eerst terdege op de hoogte stellen van de feiten.”

Waffen-SS

Grass zorgde in 2007 voor ophef toen hij in een autobiografie, in Nederland verschenen als De rokken van de ui, opbiechtte als 17-jarige kortstondig gediend te hebben in de Waffen-SS. Spijt van die biecht had Grass niet, liet hij toen aan NRC Handelsblad weten:

“Mij hield voortdurend bezig wat ik als jongen verzuimd had: vragen stellen. Toen een oom werd neergeschoten omdat hij bij de Poolse posterijen werkzaam was. Toen een leraar van school verdween. Deze verzuimde vragen hebben me veel meer belast dan die paar maanden bij de Waffen-SS.”

Zijn lidmaatschap van de Waffen-SS was gebaseerd op toeval, liet Grass in 2013 weten in het interview met Grunberg. Grass is naar eigen zeggen nooit lid geweest van de Waffen-SS, maar werd opgeroepen. Hij meldde zich aan voor de onderzeeërs, maar daar hadden ze geen plek meer. De onderzeebotenoorlog was voorbij. In Dresden, waar Grass zich moest melden, kwam hij er pas achter dat hij bij de Waffen-SS was ingedeeld:

“De Duitsers trokken zich voortdurend terug en ik kwam een paar keer achter de Russische linies terecht. Eén ding weet ik zeker: ik heb het bij toeval overleefd. Veel leeftijdgenoten niet. Dus dat wat betreft mijn ‘lidmaatschap’.”

Dat Grass had meegevochten met het Duitse leger wist wijlen Hugo Brandt Corstius “al sinds 1973″. In een recensie van Grass’ laatste boek, Grimms Wörter (2010), schreef hij:

“In de kranten staat dat hij nu toegeeft in het Duitse leger in Rusland gevochten te hebben. Inderdaad ging hij op zijn zeventiende in Dantzig in het leger, werd gewond en werd notabene in Rusland door de Amerikanen opgepakt. Dat wist ik al sinds 1973 toen in de Penguin-uitgave van Grass zijn boek Locale Anesthesie voorin te lezen was: ‘Grass vocht aan het eind van de oorlog in het Duitse leger en werd door de Amerikanen gepakt.’”

Die Blechtrommel

Grass’ beroemdste roman, De blikken trom, verscheen in 1959. In dat boek reist het intelligente ‘kind’ (hij weigert sinds zijn derde verjaardag te 9789029084536_mi_tb_1groeien) Oskar Matzerath met een trommel door Polen en Duitsland van rond de Tweede Wereldoorlog. In 1979 verscheen een verfilming van regisseur Volker Schlöndorff.

De ‘Danziger Trilogie’, naast De blikken trom bestaand uit Kat en muis en Hondenjaren, was Grass’ ode aan zijn geboortestad Danzig. De nadruk in de romans lag op de turbulente jaren dertig en veertig toen Danzig eerst als vrijstad onder toezicht stond van de Volkenbond en in 1939 door Hitler werd ingelijfd. Duits literatuurcriticus Marcel Reich-Ranicki omschreef de trilogie als ‘een uitbarsting van epische energie.’

Grimms Wörter (2010), Grass’ laatste boek, verscheen in januari van dit jaar in Nederlandse vertaling. Het is een boek over woorden, met een woordenboek als thema, preciezer: het gaat over over Duitse woorden, gebaseerd op het in 1838 door de gebroeders Grimm begonnen en in 1960 voltooide Deutsches Wörterbuch, schreef Elsbeth Etty eerder in NRC Handelsblad (€).

“Behalve een liefdesverklaring aan het woord is De woorden van Grimm een verhaal over de tijd van de sprookjes verzamelende gebroeders, dus over de wording van Duitsland en over zijn eigen tijd: die van het gedeelde en weer verenigde Duitsland.”