Column

Johanna Borski’s start-ups van de 19de eeuw

Portret van Johanna Borski in ‘De IJzeren Eeuw’.

Als je liever geen recensie in de krant wilt, dan moet je een tv-programma op vrijdag programmeren, want drie dagen later is dat echt oude koek. Toch moet je die soms uitserveren, zeker wanneer het onderwerp ook niet van vandaag of gisteren is.

Ter zake: De IJzeren Eeuw (NTR/VPRO) evenaart, nee: overtreft de kwaliteit van de eveneens dertiendelige serie De Gouden Eeuw (2012-13). In de eerste twee afleveringen klopte alles: de ontspannen presentatie door Hans Goedkoop, de keuze van de grotendeels niet al te bekende, maar overtuigende experts, het betoog, de vormgeving, de regie door ervaren redacteuren van Andere Tijden, in eerste instantie Godfried van Run en Gerda Jansen Hendriks.

Om de 19de eeuw en het nog onbegrensde geloof in de Vooruitgang tot leven te wekken, is gekozen voor een centrale hoofdpersoon per aflevering. In de eerste was dat koning Lodewijk Napoleon, die van Assen een Nederlands Versailles zou hebben gemaakt, als zijn keizerlijke broer hem niet tot de orde had geroepen. De Oranjes zouden tot op de dag van vandaag niet al te scheutig zijn met hun aanwezigheid bij jubilea van door deze Franse koning van Holland opgerichte instellingen.

Deel twee draait om de weduwe Johanna Borski (1764-1846), van wie een portret door Nicolaas Pieneman in De Nederlandsche Bank hangt. Ze leende koning Willem I twee miljoen gulden om DNB op te kunnen richten en hielp in 1840 een ander lievelingsproject van de vorst, de Nederlandsche Handel Maatschappij, te redden van het faillissement. Ook investeerde ze een deel van haar door speculatie verworven fortuin in de eerste spoorwegmaatschappij, een levensgevaarlijk risico. De trein van Amsterdam naar Haarlem reed immers wel 38 km per uur. Dat beneemt de passagiers de adem en verhindert de koeien langs de lijn om nog melk te geven.

De vergelijking met een zeer risicodragende start-up dient zich vanzelf aan. Het programma praat met vrouwelijke investeerders van nu die zoeken naar innovatieve ondernemingen. De weduwe Borski had het moeilijker, omdat ze de effectenbeurs als vrouw niet mocht betreden. Ze reed met haar boekhouder naar de Dam en wachtte in de koets buiten tot hij het nodige gekocht en verkocht had.

Het zijn zulke details die je onthoudt en die de leek een inzicht verschaffen in de verschillen en de continuïteit van de geschiedenis. Net als bij de programmareeks over De Gouden Eeuw is het gelukt om een breed publiek aan te spreken met passende marketinginstrumenten. Daarin is de rol van Goedkoop van belang, die voor het affiche poseerde als een stoker en op internet een bezoek bracht aan de scheepswerf van zijn voorouders in die IJzeren Eeuw.

Inderdaad, publieke omroep waar publieke omroep voor bedoeld is. Je mag best alles uit de kast trekken voor de kijkcijfers, zolang je maar niet vergeet dat kennisoverdracht en samenbindend inzicht in de nationale geschiedenis het doel zouden moeten zijn.