Helen Zille houdt er mee op

Oppositieleider Helen Zille kondigt haar aftreden aan. De partij moet op zoek naar nieuwe stemmers zonder de blanke achterban van zich te vervreemden.

Foto EPA / Mike Hutchings

De IJzeren Dame van de Zuid-Afrikaanse politiek houdt er mee op. Oppositieleider Helen Zille (64) maakte gisteren bekend niet langer beschikbaar te zijn als partijleider van de Democratische Alliantie, een partij die vooral blanken en kleurlingen aan zich bindt. Hoe krachtdadig en direct haar optreden als politicus ook was, ze kon haar partij de afgelopen acht jaar niet verlossen van dat spierwitte imago. Alleen haar vertrek kan daar mogelijk voor zorgen.

Helen Zille, oud-burgemeester van Kaapstad en thans premier van West-Kaap, de enige provincie in Zuid-Afrika die niet in handen is van het ANC, deed haar best om de aandacht van huidskleur af te leiden. Ze gedroeg zich aanzienlijk minder rechts-liberaal dan haar voorganger Tony Leon, die vaak deed alsof hij in het Lagerhuis in Londen werkte en niet in Kaapstad.

Helen Zille was activist voor ze de politiek inging. Ze bracht in haar vorig leven als onderzoeksjournalist voor de Rand Daily Mail het nieuws naar buiten dat Steve Biko in 1977 was dood gemarteld door de apartheidspolitie. Ze werkte ook voor Blacksash en andere antiapartheidgroeperingen. Ze spreekt vloeiend Xhosa, en schroomt niet om dat te demonstreren tijdens speeches. Op campagnes deed ze ook haar best zo soepel mogelijk op Afrikaanse strijdliederen mee te swingen, zelfs als dit op de lachspieren werkte.

Toen ze in 2007 aantrad nam ze zich voor niet meer het slimste jongetje van de klas te willen spelen, ten koste van anderen, zoals haar voorganger uitstraalde. De verkiezingsposters van de Democratische Alliantie met ‘Fight Back’ werden in zwart Zuid-Afrika vaak uitgelegd als ‘Fight Black.’ Zille ging coalities aan om van dit vechters imago af te komen. Dat lukte niet meteen. Vlak voor de verkiezingen vorig jaar ging ze een fusie aan met de partij van de weduwe van Biko, Mamphele Ramphele. Ramphele is notoir slecht in samenwerken en blies vlak voor de verkiezingen het verbond op. Daarmee werd een pijnlijke inschattingsfout van Zille blootgelegd.

Zille lijkt nu in tweede instantie alsnog te slagen in haar opzet. De nieuwe fractievoorzitter van de partij in het parlement, Mmusi Maimane (34), is zo vlammend in zijn betogen tegen president Zuma en het ANC dat opperhoofd Zille soms wordt vergeten. Een teken van echt leiderschap dat zich uitbetaalt.

Onder Tony Leon haalde de Democratische Alliantie in 2004 krap 12 procent van de stemmen. Onder Zille behaalde de partij vorig jaar ruim 22 procent. Maimane lijkt ook te leren van de overvaltactieken van de Economische Vrijheidsstrijders (EFF) van Julius Malema, die met slechts 6 procent van de stemmen toch de meeste aandacht op zich weet te vestigen. Toen de oproerpolitie de voltallige EFF-fractie in februari verwijderde uit het parlement, verliet ook de Democratische Alliantie uit solidariteit de zaal. Oppositievoeren in Zuid-Afrika was nog nooit zo spectaculair als in het jaar dat Zille ermee ophoudt.

In mei kiest de partij een nieuwe leider. Mmusi Maimane is de grootste kanshebber. De grootste uitdaging: niet de basis van blanke en gekleurde kiezers te verliezen, waarop de partij al vijftien jaar leunt.