Franciscus wijst Turken op hun open wond

Paus duidt Ottomaanse etnische zuivering van Armeniërs aan als ‘genocide’: Turkije reageert boos.

Twee weken voor de honderdjarige herdenking van de etnische zuivering op Armeniërs in het Ottomaanse rijk is de discussie over het gebruik van het woord ‘genocide’ weer opgelaaid. Paus Franciscus sprak gisteren van ‘de eerste genocide van de twintigste eeuw’. In reactie daarop haalde de Turkse regering haar ambassadeur bij de Heilige Stoel terug voor beraad.

Op 24 april wordt herdacht dat honderd jaar geleden circa driehonderd leden van de Armeense elite in Istanbul werden opgepakt en gedeporteerd. Dat wordt gezien als het begin van de massamoorden en deportaties van Armeniërs tijdens het uiteenvallen van het Ottomaanse rijk. Ottomaanse bestuurders zagen de christelijke minderheid als verraders die een onafhankelijke staat nastreefden en met de Russische vijand heulden.

De Turkse regering en veel Turkse historici weigeren deze etnische zuivering, waarbij in 1,5 jaar tijd circa 800.000 Armeniërs stierven, een ‘genocide’ te noemen. Ze beschouwen de massamoorden onderdeel van een burgeroorlog, waarbij aan alle kanten slachtoffers vielen. Bovendien is er angst voor compensatieclaims door nabestaanden.

Het officiële standpunt van de Turkse regering is dat ‘genocide’ een juridisch begrip is dat zonder een veroordeling door een internationaal gerechtshof niet gebezigd mag worden. De Turkse minister van Buitenlandse Zaken Mevlüt Cavusoglu noemt de woorden van de paus daarom ‘onacceptabel’ en in strijd met ‘historische en juridische feiten’. In een reactie schrijft het ministerie van Buitenlandse Zaken dat op deze manier de nadruk wordt gelegd op het lijden van slechts één religieuze groep.

Erkenning van de etnische zuivering is behalve een langlopend debat tussen historici, vooral ook een wereldwijde politieke discussie. De Armeense diaspora, nabestaanden van slachtoffers, lobbyt voor erkenning. Turkije lobbyt daar tegen. Het belangrijkste strijdtoneel is Washington. Als het Amerikaanse Congres een resolutie aanneemt die van ‘genocide’ spreekt, zou dat een belangrijke overwinning zijn voor Armeniërs. President Obama vermijdt tot nu toe een diplomatieke rel met Turkije door net als Armeniërs zelf de term medz yeghern te gebruiken, wat vrij vertaald ‘het grote kwaad’ betekent.

In sommige landen, waaronder Zwitserland, is het ontkennen van de Armeense genocide verboden. Op het moment loopt daar een rechtszaak tegen een nationalistische Turk, Dogu Perincek, die in 2005 zei dat ‘de Armeense genocide een leugen van imperialisten’ is. Het is het eerste proces in zijn soort. De rechtsgang wordt in Turkije met argusogen gevolgd.

Het is niet voor het eerst dat een paus de massamoord op Armeniërs als genocide betitelt. In 2000 gebruikte Johannes Paulus II de term en Franciscus sprak vlak na zijn aantreden in 2013 ook van de „eerste genocide van de twintigste eeuw”. Hij komt uit Argentinië, waar een grote Armeense minderheid woont.

Tijdens de mis in de Sint-Pieter was gisteren de Armeense kerkleider Karekin II aanwezig, evenals de president van Armenië, Serge Sarkisian. „Het verbergen of ontkennen van kwaad is als een wond laten bloeden zonder deze te verbinden”, zei de paus.