Cultuur

Interview

Interview

Sociaal-psycholoog Naomi Ellemers: „Het is gemakkelijker om te denken, ook voor allochtonen, dat iedereen gelijke kansen heeft. Je wil niet denken dat je benadeeld zult worden om je afkomst.”

Foto Andreas Terlaak

Discriminatie op de arbeidsmarkt is best te bestrijden

Psycholoog Naomi Ellemers onderzoekt discriminatie op de arbeidsmarkt. ‘Wie alleen maar gelijke kansen benadrukt, schuift het probleem af’.

Wat Naomi Ellemers vertelt doet denken aan de fabel van Aesopus waarin de zon en de noordenwind ruzie maken over wie de sterkste is. De winnaar, spreken ze af, is degene die een op aarde rondzwervende man het eerst zijn jas uit kan laten trekken. De noordenwind blaast en blaast en blaast, de man trekt zijn jas steeds dichter om zich heen. Dan begint de zon te schijnen. Het duurt niet lang of de man trekt zijn jas uit.

Naomi Ellemers, hoogleraar sociale psychologie in Leiden, is onder andere bekend van haar onderzoek naar diversiteit in organisaties. Door haar werk weten we dat diversiteit bijdraagt aan succes van organisaties en waarom dat zo is. In 2010 kreeg ze de NWO-Spinozapremie, de hoogste aan een persoon toegekende onderzoekssubsidie in Nederland.

Nu gaat ze onderzoek doen naar cultuurverschillen op de werkvloer en hoe je voorkomt dat grote groepen mensen worden buitengesloten. Mensen met een niet-westerse achtergrond bijvoorbeeld, van wie meer dan de helft zonder betaald werk zit. Ze doet het met subsidie van het net door het bedrijfsleven opgerichte Nationaal Integratiefonds. De moraal is die van Aesopus: dwingen helpt niet, straffen ook niet. Wat wel helpt: mensen verleiden om samen te werken.

Mark Rutte zei laatst dat Mohammed zich op de arbeidsmarkt moet invechten.

„Waarmee hij tegen Mohammed zegt: wij blijven zoals we zijn en jij moet je aanpassen. Dat is geen integratie, maar assimilatie. Lastig voor de mensen die het moeten doen en nadelig voor bedrijven, want je verliest hun unieke inbreng. Mensen met een andere achtergrond zien misschien wel nieuwe markten, of andere manieren om klanten te bereiken. Ze bedenken nieuwe producten. En daarbij, mensen die niet gedwongen worden om een deel van zichzelf weg te stoppen doen hun werk beter. Ze zijn gemotiveerder.”

Waarom zijn zoveel Mohammeds en Fatima’s werkloos?

„Dat weet ik niet, maar ik weet wel – daar is goed onderzoek naar gedaan – dat er meer discriminatie is als mensen denken dat iedereen gelijke kansen heeft. Want dan is het je eigen schuld als je geen baan hebt, dan heb jij niet genoeg je best gedaan. En wij hoeven niet te veranderen.”

Er is ook veel onderzoek dat laat zien dat we altijd onmiddellijk onderscheid maken tussen ‘eigen’ en ‘vreemd’.

„Iedereen doet dat, ja. Het zijn stereotyperingen die we allemaal gebruiken om de wereld overzichtelijk te houden. Je kunt ze niet onderdrukken, maar als je ervan bewust bent, kun je ze wel corrigeren. Daar zijn mensen heel goed toe in staat. Maar het helpt niet als je alleen maar tegen elkaar zegt: stereotyperen, dat doen we niet meer. Of: iedereen heeft gelijke kansen en anders ga je maar naar de rechter. Je blijft het probleem afschuiven.”

Wat kunnen we eraan doen?

„De wetenschappelijke kennis die er is naar de bedrijven brengen. Dat gebeurt te weinig. Bedrijven hebben vaak vragen en weten niet wat er allemaal al bekend is. Onderzoekers willen graag bij bedrijven gaan kijken: hoe zit het hier, wat werkt wel en wat werkt niet. Dat gebeurt ook te weinig. Bedrijven hebben meestal geen zin in pottenkijkers en blijven dan hangen in gezondverstandoplossingen die niet goed werken.”

Wat zijn dat voor oplossingen?

„Bij KPN bijvoorbeeld was er een programma om meer vrouwen te laten doorstromen naar hogere functies, en dat klonk heel logisch. Zo doe je dat. Ze hebben het afgeschaft omdat allochtonen in de organisatie begonnen te klagen. En wij dan? Uit onderzoek is al lang bekend dat je maatregelen moet nemen die voor iedereen werken, niet voor één groep.”

Wat voor maatregelen dan?

„Je moet af van het idee dat er maar één model voor succes is en dat je dat aan iedereen oplegt. Dat is de Rutte-oplossing: een monocultuur waaraan iedereen die anders is zich moet aanpassen. We weten dat alle werknemers gezonder en gelukkiger zijn als ze de ruimte krijgen om hun werk te combineren met een gezin, niet alleen de moeders. We hebben ook onderzoek gedaan naar moslimvrouwen die op het werk wel een hoofddoek wilden dragen. Als die vrouwen mochten zijn wie ze waren – er was bijvoorbeeld halal eten in de kantine – was er geen probleem. Ze voelden zich erkend en dan was het bespreekbaar om in bepaalde situaties hun hoofddoek af te doen.”

Als een bedrijf meer mensen met een niet-westerse achtergrond wil aantrekken, wat adviseert u dan?

„Dat ligt eraan. Waarom wil een bedrijf dat? Omdat er anders te weinig aanbod aan arbeidskrachten is? Om nieuwe doelgroepen voor het product van dat bedrijf aan te boren? Om een beter imago te krijgen? Je moet eerst de diagnose scherp stellen, dan ga je kijken hoe je het kunt aanpakken. Er zijn geen snelle antwoorden. Je moet zoeken naar wat werkt, uitproberen, bijstellen, verder zoeken.”

In ziekenhuizen bijvoorbeeld, of bij de politie, werken al mensen met zeer uiteenlopende achtergronden. Lost het probleem zich niet vanzelf op?

„Nee, want dat ze daar werken betekent niet dat er geen problemen zijn. De politie zegt: die mensen komen wel, maar ze gaan ook weer weg, ze maken geen gebruik van de begeleiding die we ze aanbieden. Dan zeg ik: kennelijk zijn die niet goed. En de werkloosheid onder allochtonen is groot, kennelijk worden vooral de mensen geselecteerd die zich het best kunnen aanpassen. Maar dan begint het pas, want dat aanpassen blijkt vaak niet te lukken.”

Het blijft voorlopig een taai probleem?

„Zeker als je blijft ontkennen dat het probleem bestaat. Ik begrijp het wel, want het is gemakkelijker om te denken, ook voor allochtonen, dat iedereen gelijke kansen heeft. Als jij bijna klaar bent met je studie en je gaat solliciteren, wil je niet denken dat je benadeeld zult worden om je afkomst. Zoals het ook niet prettig is om te bedenken dat je misschien wel vooral succesvol bent omdat de bestaande situatie jou voordeel biedt.”