Zelfs met de lichten uit werkt de Japanner nog door op kantoor

Japanse werknemers laten zich maar niet naar huis jagen. Ze zijn bekaf. Bedrijven nemen onorthodoxe maatregelen.

Knikkebollende mannen en vrouwen in de metro ‘s avonds laat, dat is een bekend schouwspel in Japan. Foto Richard Jones / Hollandse Hoogte

Hoe zorg je ervoor dat de Japanner, die spreekwoordelijke workaholic, minder lang maar productiever werkt en eerder naar huis gaat? Met die vraag worstelen Japanse beleidsmakers en bedrijven.

Niet alleen zijn de laatste uren van een werkdag van twaalf uur of meer meestal niet bijster productief, ze hebben ook onprettige maatschappelijke gevolgen. Werkende mannen, en in toenemende mate vrouwen, zijn voortdurend bekaf. Daardoor maken ze fouten op hun werk en zijn nauwelijks tot frisse ideeën in staat. Tot baanverlies leidt dat niet, want loyaliteit tussen werknemer en werkgever weegt in Japan vanouds even zwaar als prestaties op het werk.

Maar door die lange uren – de gewone achturige werkdag plus enige uren al dan niet betaald overwerk – rest er bijna geen tijd meer voor het huishouden, laat staan voor kinderen. Of in het geval van jonge volwassenen voor het starten van een gezin, want juist jonge mensen worden geacht het langst van allemaal te werken. Het is een van de redenen dat Japan kampt met een verontrustend laag geboortecijfer, wat op langere termijn kwalijke gevolgen kan hebben voor de Japanse economie.

Dan maar gewoon de lichten uit

De regering zelf heeft al verscheidene dingen geprobeerd. Zo draaide het ministerie van Volksgezondheid ‘s avonds de lichten uit op het departement. Het hielp niet: de ambtenaren werkten onverstoorbaar door achter hun computerschermen. Met ingang van komende herfst komt er nu een verbod om na tienen ’s avonds nog door te werken op het ministerie.

Een aantal bedrijven beseft dat het tijd wordt met het oude werkpatroon te breken, meldde de Britse zakenkrant Financial Times deze week. De grote handelsfirma Itochu voert kortere werktijden in. Printerproducent Ricoh staat werken na 8.00 uur ’s avonds niet meer toe. Ook andere bedrijven pogen de werkdagen te bekorten en tegelijk de arbeidsproductiviteit uur te verhogen. Juist jongeren verlangen meer vrije tijd en op een krappe arbeidsmarkt als de Japanse van dit moment kunnen ze meer eisen stellen.

Desondanks valt het niet mee de Japanners tot deze praktijk te bekeren, want de oude gewoontes zijn diep ingesleten. Decennia lang werkten Japanse mannen lang en hard op kantoor of in de fabriek, om vervolgens met collega’s buiten de deur te gaan eten en drinken. In de vroege uurtjes bereikten ze in beschonken staat hun woning, waar hun vrouw hen geduldig opwachtte en, zonder de minste ironie, begroette met de woorden „Welkom thuis, hoog geachte heer.”

Tegenwoordig zit die vrouw vaak niet meer thuis, maar werkt zelf ook. Maar aan de kantooruren heeft dat weinig veranderd. Sommigen van deze salarymen, zoals ze vaak worden genoemd, wordt het te veel. Zij bezwijken aan karoshi – dood door overwerk.

Geen overwerk-dag

Maar het overwerk laat zich niet uitroeien. Bij het bedrijf Canon introduceerden ze al eerder op woensdagen de ‘Geen overwerk-dag’. Maar als een zoemer om kwart over vijf afging ten teken dat de werkdag voorbij was, bleef iedereen gewoon zitten. De managers werkten immers door en in Japan ga je nooit eerder weg dan je baas.

Evenmin neem je al je (toch al betrekkelijk schaarse) vakantiedagen op. Nog niet de helft van de Japanners doet dat. Je wilt je collega’s vanzelfsprekend geen overlast bezorgen met je afwezigheid.