Column

Wie niet leert schrijven met een pen zal nooit helder kunnen denken

Kinderen in Finland leren schrijven op een toetsenbord en niet meer met de hand, met pen en papier. Een fout besluit, meent Ilja Leonard Pfeiffer.

Engeland, 1970: huiswerk maken op de eerste 'home computer'. Foto Spaarnestad

Vanaf volgend jaar krijgen Finse kinderen geen schrijfles meer. De Finse scholen stoppen met het aanleren van een handschrift. In plaats van eindeloos te oefenen om letters te maken met een pen op papier zullen de kinderen uitsluitend nog leren typen op een toetsenbord. Veel scholen in Nederland overwegen dit voorbeeld te volgen.

We leven midden in de vierde communicatie-revolutie van de mensheid. De eerste drie waren de uitvinding van het schrift, de uitvinding van het gebonden boek dat de boekrol verving en de uitvinding van de boekdrukkunst. Evenals de eerdere omwentelingen zal de huidige, digitale revolutie verregaande maatschappelijke en culturele veranderingen hebben. Met de manier waarop wij communiceren verandert de manier waarop wij denken. En net zoals bij de vorige drie revoluties klinkt er verzet, dat ijdel zal blijken omdat de veranderingen op geen enkele manier zijn tegen te houden.

Radicale afschaffing

Maar ook in het verleden heeft de uitvinding van een nieuwe vorm van communicatie niet geleid tot een radicale afschaffing van het voorafgaande. Toen het schrift werd uitgevonden, zijn we blijven praten. Ons geheugen werd minder belangrijk, maar we hebben het niet volledig overbodig verklaard.

De uitvinding van de codex, losse vellen die bijeen werden gehouden bij de rug zoals ons huidige boek, maakte het mogelijk kriskras door een tekst te bladeren en dingen op te zoeken – iets wat met een boekrol vrijwel onmogelijk was. Dit bood de revolutionaire mogelijkheid kennis anders te ordenen, in de vorm van encyclopedieën en woordenboeken. Bijbel-exegese, theologie en de ontwikkeling van de moderne wetenschap zouden ondenkbaar zijn geweest zonder de codex.

Maar met de uitvinding van het bladeren hebben we het lezen niet afgeschaft. We zijn nog steeds teksten van aanzienlijke lengte blijven produceren en consumeren, die zich lineair ontrollen.

De uitvinding van de boekdrukkunst maakte het mogelijk teksten in korte tijd op een goedkope manier onder grote aantallen lezers te verspreiden. Dit had enorme maatschappelijke en culturele gevolgen. De Reformatie en de Verlichting waren ondenkbaar geweest zonder de boekdrukkunst. Maar ook toen hebben we het handschrift niet afgeschaft.

Ondoordachte modegril

De uitvinding van de lift leidt niet tot overbodigheid van de trap.

Zo beschouwd lijkt het Finse plan een ondoordachte modegril. Op zijn zachtst gezegd getuigt het van weinig respect voor een vaardigheid die ons ruwweg drieduizend jaar heeft gediend, die de mensheid uit duistere grotten heeft bevrijd, die ons collectieve geheugen vormt en die ons als mensen heeft gemaakt tot wie wij zijn, om kinderen het voorrecht te onthouden om die vaardigheid aan te leren.

Voorstanders van de afschaffing van het handschrift zullen zeggen dat ze het schrift niet willen afschaffen, maar dat de letters alleen gevormd worden door op een knopje te drukken in plaats van met een één-dots matrixprinter handmatig over papier te bewegen. Maar deze ogenschijnlijk geringe technische ingreep heeft grotere gevolgen dan zij denken. Wellicht dat iemand die altijd zijn smartphone bij de hand heeft, daadwerkelijk geen pen en papier meer nodig heeft en dat hij zelfs zijn boodschappenlijstjes digitaal invoert. Maar hij zal nooit het esthetische genot smaken letters en woorden te vormen.

Ik schrijf als schrijver veel met pen en papier. Deze lichamelijkheid, de sensatie dat de woorden voortvloeien uit mijn hand, is essentieel voor het schrijfproces. Zelfs de traagheid en de omslachtigheid zijn van cruciaal belang. Je kunt ook tekenen op een computer. Maar niemand zal beweren dat dit hetzelfde is als werken met olieverf op doek. Maar het belangrijkste is misschien wel dat, met de andere vorm van communiceren, ook onze manier van denken verandert. Wie nooit heeft geleerd een zin te schrijven op papier heeft nooit geleerd een afgeronde gedachte te vormen alvorens te beginnen aan de formulering. Wie letters typt op een beeldscherm doet maar wat en ziet waar het schip strandt, want hij kan alles toch nog veranderen. Wie altijd zo communiceert, gaat zo worden. Hij leeft zonder te denken en vertrouwt op de autocorrectie.