...Terwijl de SP de provincie overneemt

In (bijna) alle provincies komen CDA en VVD in het bestuur. De SP neemt vaker de plek in van de PvdA.

Zolang de provincie Flevoland bestaat, bestuurt de PvdA mee in de drooggelegde IJsselmeerpolders. Nu lijkt daar een eind aan gekomen. Informateur Tanja Klip (VVD) adviseerde deze week een provinciebestuur van VVD, CDA, SP en D66. Zonder PvdA. Na negenentwintig jaar staan de sociaal-democraten in het provinciehuis van Lelystad langs de kant.

De gesprekken zijn nog in volle gang en verrassingen niet uit te sluiten. Maar sinds deze week bevinden de onderhandelingen over de provinciebesturen zich in een beslissende fase. Opvallendste trend: de SP rukt op ten koste van de PvdA. Als de onderhandelaars hun zin krijgen, nemen de socialisten in drie provincies de plek in van de PvdA. In de twee provincies waar de SP de PvdA vier jaar geleden al wipte (Zuid-Holland en Noord-Brabant), blijven ze in het bestuur.

In totaal krijgt de SP straks bestuurders in vijf, misschien zelfs zes provincies – meer dan een verdubbeling van het huidige aantal: Zuid-Holland, Noord-Brabant en Flevoland dus, Groningen, Friesland en misschien Limburg. Daarmee zet de partij na de gemeenteraadsverkiezingen van vorig jaar een volgende stap in de verwerving van lokale en regionale bestuursmacht, die uiteindelijk zal moeten leiden tot kabinetsdeelname.

Wie praat met wie (niet)?

Achter de schermen onderhandelen de gekozen volksvertegenwoordigers sinds de verkiezingen drie weken geleden over een nieuw provinciebestuur. Wie praat met wie en welke winnaars staan buitenspel? Wat meteen opvalt, is de dominante positie van het CDA, dat een kleine winst boekte bij de verkiezingen: de christen-democraten komen vermoedelijk in alle twaalf provincies in het bestuur. Dat is anders bij D66, dat zijn electorale klapper amper verzilvert: zoals het er nu uitziet, gaan de democraten van 5 naar 7 collegedeelnames: Noord- en Zuid-Holland, Groningen, Utrecht, Gelderland, Overijssel, Zeeland.

De VVD verloor, maar weet zijn machtspositie in de regio te behouden. De liberalen komen straks waarschijnlijk in 11 van de 12 provinciebesturen – alleen in Groningen onderhandelen ze niet mee.

Een andere trend uit de formatiebesprekingen: totale bestuurlijke versnippering. De traditionele bestuurderspartijen VVD, PvdA en CDA maken niet langer de dienst uit. Ze hebben andere partijen nodig voor een meerderheid. In vrijwel iedere provincie komen brede coalities van vier partijen. In Groningen onderhandelen zelfs vijf partijen (SP, CDA, D66, GroenLinks, ChristenUnie) over een akkoord. Voor de landelijke krachtsverhoudingen lijkt Drenthe illustratief.

De PvdA? Ronduit dramatisch

Werd de provincie tot vorige maand bestuurd door alleen VVD en PvdA, inmiddels heeft die coalitie er twee andere partijen, CDA en ChristenUnie, bij nodig.

Ronduit dramatisch ziet het eruit voor de PvdA. Als alle formatiegesprekken slagen, zit die partij straks nog maar in vijf provincies in het bestuur: Noord-Holland, Gelderland, Drenthe, Zeeland en Limburg. Nooit eerder waren de sociaal-democraten zo pover in de regio vertegenwoordigd. In Friesland, Groningen en Flevoland verdwijnen ze na decennia uit het college van gedeputeerden. Daarmee zet de kaalslag onder PvdA-bestuurders zich voort: na de raadsverkiezingen van vorig jaar verloor de partij meer dan een derde van haar wethouders.

Waar de PvdA verdwijnt, gaat de SP meebesturen. Als het aan de onderhandelaars in Groningen, Friesland en Flevoland ligt, nemen de socialisten daar de plek in van hun linkse rivaal. Alleen in Limburg komen ze straks misschien samen in het bestuur. De SP houdt dus vast aan de lijn die ze vorig jaar na de raadsverkiezingen hanteerde: liever als enige linkse partij met VVD en CDA dan samen met de PvdA.

En de regionale partijen? Die zouden wel eens stevig kunnen oprukken, was de verwachting. Niets is minder waar: alleen in Friesland doet de Fryske Nasjonale Partij (FNP) mee in de coalitie.